HAYDUT DEVLETLER

Noam Chomsky

Nisan 1998

“Haydut devlet” kavramı bugün politika planlamasında ve analizinde etkin bir rol oynamaktadır. Mevcut Irak krizi bunun yalnızca en son örneğidir. Washington ve Londra, Irak’ı komşuları ve bütün dünya için bir tehdit oluşturan “haydut bir devlet” olarak ilan ettiler. Irak “yasadışı” bir ulustur. Dünya düzeninin bekçileri, ABD ve -yarım yüzyıl önce İngiltere Dışişleri Bakanlığı’nın hüzünle kullandığı bir terimi benimsersek- onun “küçük ortağı” İngiltere tarafından zapturapt altına alınması gereken, Hitler’in onda yeniden bedenlendiği birisi tarafından yönetilmektedir. Kavram yakından ele alınmayı hak etmektedir. Fakat önce, mevcut krizde nasıl uygulandığına bir bakalım.

Irak krizi hakkındaki tartışmanın en ilginç özelliği, böyle bir tartışmanın hiçbir zaman yapılmamış olmasıdır. Doğru, pek çok sözcük sarfedildi ve nasıl hareket edilmesi gerektiği üzerine tartışmalar yapıldı. Fakat tartışma şu aşikar yanıtı dışlayan katı sınırlar içinde tutuldu: ABD ve İngiltere kendi yasalarına ve anlaşma yükümlülüklerine uygun olarak hareket etmek zorundadır.

İlgili hukuki çerçeve Birleşmiş Milletler Şartı’nda formüle edilmiştir. BM Şartı, uluslararası hukuk ve dünya düzeninin temeli olarak tanınan “bağlayıcı bir anlaşmadır” ve ABD anayasasına göre “ülkenin en üstün yasasıdır.”

BM Şartı, “Güvenlik Konseyi barışa karşı herhangi bir tehdidin varlığını, barışın bozulmasını ya da saldırı edimini tespit eder ve tavsiyelerde bulunur veya 41. ve 42. maddelere uygun olarak hangi önlemlerin alınacağına karar verir” der. 41. ve 42. maddeler ise, tercih edilen “silahlı güç kullanımı içermeyen önlemleri” ayrıntılandırır ve bu tür önlemleri uygun bulmaması halinde, Güvenlik Konseyi’nin başka eylemlere girişmesine izin verir. Tek istisna, “Güvenlik Konseyi uluslararası barış ve güvenliği muhafaza etmek için gerekli önlemleri alana kadar…. silahlı saldırıya” karşı “bireysel ya da kolektif kendini savunma hakkına” izin veren 51. maddedir. Bu istisnalar dışında, üye devletler “uluslararası ilişkilerinde güç tehdidi veya kullanımından kaçınırlar.”

Dünya barışına karşı birçok tehdide tepki göstermenin yasal yolları vardır. Eğer Irak’ın komşuları tehdit edildiklerini hissediyorlarsa, tehdide karşılık vermek için uygun önlemleri onaylaması için Güvenlik Konseyi’ne başvurabilirler. Eğer ABD ve İngiltere tehdit edildiklerini düşünüyorlarsa, aynı şeyi yapabilirler. Ancak hiçbir devletin bu konular hakkında kendi kararını verme ve dilediği şekilde hareket etme yetkisi yoktur. Elleri temiz olsaydı bile -ki durum pek öyle değildir- ABD ve İngiltere’nin böyle bir yetkisi olamazdı.

Yasadışı devletler bu koşulları kabul etmezler: Örneğin Saddam’ın Irak’ı veya ABD. O zaman BM büyükelçisi olan Dışişleri Bakanı Madeleine Albright tarafından ABD’nin pozisyonu açıkça ifade edilmişti. ABD’nin Irak’la daha önceki bir karşı karşıya gelişi sırasında, Madeleine Albright Güvenlik Konseyi’ne ABD’nin “mümkünse çok yönlü ve gerektiğinde tek yönlü olarak” harekete geçeceğini bildirmişti. Çünkü “bu bölgenin ABD’nin ulusal çıkarları açısından yaşamsal önemde olduğunu” düşünüyorlardı, dolayısıyla dışsal bir kısıtlamayı kabul etmiyorlardı. BM Genel Sekreteri Kofi Annan Şubat 1998’de diplomatik misyonunu başlattığında, Albright bu duruşu tekrarladı: “Kendisinin başarılı olmasını temenni ediyoruz”, “geri döndüğünde, ne getirdiğine ve ulusal çıkarlarımıza ne ölçüde uyduğuna bakacağız”. Bu da “nasıl tepki göstereceğimizi belirleyecektir.” Annan bir anlaşmaya varıldığını duyurduğunda, Albright doktrini tekrar etti: “Annan’ın bizim hoşumuza gitmeyen bir şeyle dönecek olması mümkündür, ki bu durumda ulusal çıkarımıza uygun davranacağız.” Başkan Clinton, Irak’ın (Washington tarafından belirlenen) uyum testinde başarısız olması halinde olacakları şöyle duyurdu: “ABD’nin ve umut edilir ki bütün müttefiklerimizin, bizim seçtiğimiz bir zamanda, yerde ve tarzda tek yanlı karşılık verme hakkı olacağını herkes anlayacaktır.” Verecekleri karşılık, diğer zorba ve yasadışı devletlere benzer bir tarzda olacaktı.

Güvenlik Konseyi oybirliğiyle, ABD/İngiltere’nin Irak’ın anlaşmaya uymaması halinde güç kullanmalarına izin vermesi taleplerini reddetti ve Annan’ın anlaşmasını desteklediğini bildirdi. Karar “çok ciddi sonuçlar” hakkında uyarıda bulunuyordu, fakat daha fazla ayrıntıya yer verilmemişti. Kritik önemdeki son paragrafta, Konseyin “anlaşmadan kaynaklanan sorumluluklarına uygun olarak, bu kararın uygulanmasını temin etmek ve bölgede güvenliği sağlamak amacıyla, konu üzerinde aktif olarak durmaya karar verdiği” yazıyordu. Kararı veren Konseydi, başkası değil; BM Şartı’na uygun olarak.

Olgular açıktı ve belirsizlik içermiyordu. Gazete başlıkları şöyle diyordu: “Otomatik Bir Saldırı Desteklenmiyor” (Wall St. Journal); “BM, Anlaşmaya Uymaması Halinde ABD’nin Irak’ı Tehdit Etmesini Reddetti” (New York Times) vs. İngiltere’nin BM büyükelçisi “Irak’ın (BM’nin araştırmasını) engellemesi halinde, kararın ABD ve İngiltere’ye Irak’a karşı “otomatik bir saldırı başlatma’ yetkisi vermediğini konseydeki meslektaşlarına kişisel olarak garanti etti.” Kosta Rika büyükelçisi, “silahlı gücün ne zaman kullanılacağına Güvenlik Konseyi’nin karar vermesi gerektiğini” belirterek, Güvenlik Konseyi’nin pozisyonunu ifade etti.

Washington’un tepkisi farklıydı. ABD büyükelçisi Bill Richardson “anlaşmanın tek yanlı güç kullanımını engellemediğini” ve ABD’nin dilediğinde Bağdat’a saldırmak için yasal hakkını koruduğunu ileri sürdü. Dışişleri Bakanlığı sözcüsü James Rubin karar metnini “yaptığımız özel tartışmalar kadar önemli değil” diyerek dikkate almadı: “Bu karara aldırış etmediğimizi söylemiyorum”, fakat “eğer anlaşma ihlal edilirse, tekrar Güvenlik Konseyi’ne başvurmaya gerek görmediğimizi açıkça ortaya koyduk.” Başkan, ABD’nin Irak’ın anlaşmaya uyması konusunda tatmin olmaması halinde kararın “harekete geçme yetkisi tanıdığını” belirtti. Başkanın basın sekreteri, bunun askeri eylem anlamına geldiğini açıkça söyledi. New York Times’ın manşeti doğru olarak “ABD Irak’ı Cezalandırma Hakkını Saklı Tutmakta Israrlı” diye yazıyordu. ABD dilediğinde tek yanlı güç kullanma hakkına sahiptir: İşte bu kadar.

Bazıları bu duruşun bile, uluslararası ve ulusal hukuktaki bağlayıcı yükümlülüklerimize fazlasıyla yakın olduğu hissine kapıldılar. Senato çoğunluk lideri Trent Lott, yönetimi dış politikayı “taşerona verir gibi” “başkalarına” -yani BM Güvenlik Konseyi’ne- teslim ettiği için eleştirdi. Senatör John McCain, “Birleşik Devletler kudretini Birleşmiş Milletlere bağımlı kılıyor olabilir” uyarısında bulundu -ki bu, yalnızca hukuka uyan devletler için bir yükümlülüktü. Senatör John Kerry, Saddam’ın “Birleşmiş Milletler kararlarını ihlal etmeye ve dünya topluluğu için tehditkar bir konumda kalmaya inatla devam etmesi” halinde, ABD’nin doğrudan Irak’ı işgal etmesinin “meşru” olacağını ekledi. Güvenlik Konseyi’nin buna karar vermesi ya da vermemesi önemli değildi. Böyle tek yanlı bir ABD eylemi, Kerry’nin kavradığı şekliyle “uluslararası hukukun çerçevesine” uygun düşecekti. Vietnam savaşına karşı çıkmasıyla ulusal bir şöhret kazanan, liberal bir güvercin olan Kerry, mevcut duruşunun eski görüşleriyle tutarlı olduğunu açıkladı. Vietnam ona, gücün ancak eğer hedefe “ulaşılabilirse ve ülkenizin ihtiyaçlarını karşılıyorsa” kullanılması gerektiğini öğretmişti. O halde Saddam’ın Kuveyt’i işgali yalnızca bir nedenle yanlıştı: Olayların gösterdiği gibi, hedef “ulaşılabilir” değildi.

Yelpazenin liberal-güvercin ucunda, Annan’ın anlaşması olumlu karşılandı, ama esas sorunları dışarıda bırakan dar çerçevede. Tipik bir tepkiyle Boston Globe, Saddam’ın pes etmemesi halinde “ABD’in Irak’a saldırısı yalnızca haklı çıkmakla kalmayıp, saldırmazsa sorumsuz duruma düşeceğini” belirtti -öyle ki, saldırının sorgulanmasına hiçbir şekilde gerek kalmayacaktı. Aynı zamanda editörler, “bilimi daha önce hayal edilmemiş bir yıkım yaratma yoluna sapmaktan alıkoymak için dünyanın sahip olduğu en büyük şans” olarak “kitle imha silahlarına” karşı “evrensel bir utanç uzlaşması” çağrısında bulundular. Duyarlı bir öneri; güç tehdidine başvurmadan, başlamak için kolay yollar düşünülebilir, ama niyet edilen bu değildir.

Politika analisti William Pfaff, Washington’un “teolojik ve felsefi görüşe”, Akinalı Thomas ve Renaissance teologu Francisco Suarez’in görüşlerine başvurmakta gösterdiği isteksizliğini esefle karşıladı. Halbuki, “felsefe ve teolojinin” rehberliğini arayan, ABD ve İngiltere’deki “analitik toplumun bir bölümü” 1950 ve 1960’larda böyle yapmıştı. Ama entelektüel kültürle ilintisiz olsa da, oldukça açık olan çağdaş uluslararası ve ulusal hukukun temellerinin rehberliğini aklından geçirmemişti. Başka bir liberal analist, ABD’nin şu olguyla yüzleşmesi gerektiğinin altını çizdi: Eğer ABD benzersiz kudretini “gerçekten insanlığın iyiliği için kullanıyorsa, insanlık bunun kullanılmasıyla ilgili söz hakkı talep ediyor. Oysa “anayasa, Kongre ve televizyonun Pazar bilgiçleri” buna izin vermeyecektir. “Ve dünyanın diğer ulusları Washington’a, (kendi) çıkarlarına ne zaman, nerede ve nasıl hizmet edilmesi gerektiğine karar verme hakkını devretmediler.” (Ronald Steel).

Anayasa geçerli anlaşmaları, özellikle aralarında en temel olan BM Şartı’nı “ülkenin en yüksek yasası” ilan ederek, gerçekte bu tür mekanizmalar sağlamaktadır. Ayrıca Kongreyi, çağımızda temelleri BM Şartı tarafından belirlenen “ulusların hukukuna karşı saldırıları… tespit etmeye ve cezalandırmaya” yetkili kılmaktadır. Diğer yandan, başka ulusların “Washington’a haklarını devretmediklerini” söylemek gerçekleri biraz hafife alan bir ifadedir. Uluslar ona bu hakkı vermeyi, BM Şartı’nı büyük ölçüde şekillendirmiş olan Washington’un (en azından retorik düzeydeki) yol göstericiliği doğrultusunda şiddetle reddetmişlerdir.

Irak’ın BM kararlarını ihlal ettiği söylendiğinde, genellikle bu, iki savaşan devletin “dünya polisi” rolünü üstlenerek, tek yanlı güç kullanmaya hakkı olduğu şeklinde anlaşılmıştır. Bu ilkesel olarak, yasaları yerden yere vurması değil, onları uygulaması beklenen polise bir hakarettir. Washington’un “güç konusunda küstahça davrandığı” ve benzeri eleştiriler yapılmıştır. Ama bu, kendi kendisini güç kullanmakla görevlendiren zorba bir yasadışı devlet için pek uygun bir ifade değildir.

Kimsenin gerçekten denememiş olmasına karşın, ABD/İngiltere’nin iddialarını desteklemek için, hayli eğilip bükülmüş yasal bir argüman icat edilebilir. Birinci adımda, Irak’ın 3 Nisan 1991 tarihli, 687 no’lu BM kararını ihlal ettiği söylenebilir. Sözü edilen karar, Irak’ın zikredilen hükümleri (silahların yok edilmesi, denetim vs.) kabul ettiğini belirten “resmi bildirimi üzerine” bir ateşkes ilan etmektedir. Bu muhtemelen kayda geçen en uzun ve en ayrıntılı Güvenlik Konseyi kararıdır, fakat uygulama mekanizmasından söz edilmemektedir. O halde, argümanın ikinci adımı, Irak’ın hükümlere uymamasının 678 no’lu kararı (29 Kasım 1990) “yeniden gündeme getirdiği” olacaktır. Bu karar üye devletleri “660 no’lu kararı desteklemek ve uygulamak için bütün gerekli araçları kullanmaya” yetkili kılmaktadır. 660 no’lu karar (2 Ağustos 1990), Irak’ın derhal Kuveyt’ten çekilmesini istemekte ve Irak ve Kuveyt’e, Arap Birliği sistemini tavsiye ederek, “ihtilaflarının çözümü için derhal yoğun müzakerelere başlama” çağrısı yapmaktadır. 678 no’lu karar, aynı zamanda “sonraki bütün ilgili kararlara” (bunları 662, 664 şeklinde sıralar) atıfta bulunur. Bunlar (662, 664) “ilgili” kararlardır, çünkü Kuveyt’in işgali ve Irak’ın bununla ilgili eylemlerine gönderme yapmaktadırlar. 678 no’lu kararı yeniden gündeme getirmek, bu nedenle, olayları daha önce oldukları haliyle bırakmaktadır: Güç kullanma yetkisi olmadan, 687 no’lu son kararın uygulanması -ki 687 no’lu karar, tamamen farklı konuları gündeme getirmekte ve yaptırımlar dışında hiçbir şeye izin vermemektedir.

Sorunu tartışmaya ihtiyaç yoktur. ABD ve İngiltere, BM Şartı’nın öngördüğü gibi, Güvenlik Konseyi’nden kendilerine “güç tehdidi ve kullanımı” için yetki vermesini isteyerek kolaylıkla bütün kuşkuları ortadan kaldırabilirdi. İngiltere bu yönde bazı adımlar attı, ama Güvenlik Konseyi’nin buna razı olmayacağı hemen belli olduğunda, bu çabalarına son verdi. Ama hukuk düzenini reddeden haydut devletlerin hakim oldukları bir dünyada, bu değerlendirmelerin pek bir önemi yoktur.

Güvenlik Konseyi’nin, BM’nin 687 no’lu ateşkes kararını ihlal ettiği için Irak’ı cezalandırmak amacıyla güç kullanımını onayladığını varsayalım. Bu onay bütün ülkelere uygulandı: Örneğin, bu nedenle bir ayaklanmayı desteklemek için Güney Irak’ı işgal etmeye yetkili olacak İran’ı da. İran, Irak’ın komşusudur ve ABD-destekli Irak saldırısının ve kimyasal savaşın kurbanıdır. Ve pekala makul biçimde, işgal eyleminin yerel bir desteğe sahip olacağını iddia edebilir. ABD ve İngiltere böyle bir iddiada bulunamazlar. Eğer hayal edilebilirse, İran’ın bu tür eylemlerine hiçbir zaman izin verilmeyecektir, ama kendi kendilerini görevlendiren yaptırımcıların planlarından çok daha az acımasız olacaktır. Bu türden temel gözlemlerin, ABD ve İngiltere’deki kamuoyu tartışmalarına girdiğini hayal etmek oldukça güçtür.

Hukuk düzeninin hor görülmesi, ABD’nin pratiğinde ve entelektüel kültüründe derin köklere sahiptir. Örneğin, 1986’da Dünya Mahkemesi’nin ABD’yi Nikaragua’ya karşı “yasadışı güç kullandığı” için mahkum eden kararına karşı gösterilen tepkiyi hatırlayın. Karar, ABD’nin yasadışı güç kullanımına son vermesini ve kapsamlı onarım işleri için tazminat ödemesini talep ediyordu. Ayrıca, ABD’nin kontralara bütün yardımının, niteliği ne olursa olsun, “insani yardım” değil “askeri yardım” olduğunu ilan ediyordu. Mahkeme, itibarını ayaklar altına aldığı için her yandan suçlamaya maruz kalmıştı. Kararın hükümlerinin basılması uygun görülmemiş ve görmezden gelinmişti. Demokratların kontrolündeki Kongre yasadışı güç kullanımını arttırmak amacıyla derhal yeni fonlar için yetki vermişti. Washington, bütün devletleri uluslararası hukuka saygı göstermeye davet eden bir Güvenlik Konseyi kararını veto etmişti. Karar, amacı açık olmakla birlikte, hiçbir ülkenin adını zikretmemişti. Genel Kurul benzer bir kararı kabul ettiğinde, ABD fiilen kararı veto ederek, sadece İsrail ve El Salvador’la birlikte karşı oy kullanmıştı. Bir sonraki yıl, yalnızca İsrail’in otomatik oyunu toplayabilmişti. Ne anlama geldiğini bir yana bırakın, medya ya da fikir dergilerinde bunlara hemen hiç yer verilmedi.

Dışişleri Bakanı George Shultz bu arada (14 Nisan 1986) şu açıklamada bulundu: “Eğer kudretin gölgesi pazarlık masasına düşmemişse, müzakereler teslim olmanın nazikçe adlandırılmasından başka bir şey değildir.” “Denklemdeki güç unsurunu ihmal ederek, dışardan arabuluculuk, Birleşmiş Milletler ve Dünya Mahkemesi gibi ütopik, hukuki araçları” savunanları mahkum etti -modern tarihte öncellerine rastlanabilecek duygular.

51. maddenin açıkça hor görülmesi özellikle bilgilendiricidir. Bu tutum, Hintçini için barışçıl bir çözümü öngören 1954 Cenevre Anlaşması’ndan hemen sonra, dikkate değer bir açıklıkla sergilenmiştir. Washington anlaşmayı “bir felaket” olarak görmüş ve altını oymak için derhal harekete geçmiştir. Ulusal Güvenlik Konseyi “yerel komünist ayaklanma ya da başkaldırının silahlı bir saldırı teşkil etmemesi” halinde bile, “eğer ayaklanmanın kaynağı olduğu tespit edilirse” Çin’e saldırı dahil, ABD’nin askeri güç kullanımını düşüneceğine gizlice karar vermiştir (NSC 5429/2). Her yıl kelimesi kelimesine planlama belgelerinde tekrar edilen bu ifade öyle bir şekilde seçilmiştir ki, ABD’nin 51. maddeyi ihlal etme hakkını açık hale getirmektedir. Aynı belge şu istekleri dile getirmektedir: Japonya’nın yeniden askerileştirilmesi, Tayvan’ın “ABD’nin Güneydoğu Asya’daki örtülü ve psikolojik operasyonları için odak noktasına” dönüştürülmesi, bütün Hintçini’nde “geniş ve etkin ölçekte örtülü operasyonlara” girişilmesi ve genel olarak Genevre Anlaşması ve BM Şartı’nın altını oymak için etkili bir hareket tarzının izlenmesi. Bu son derece önemli belge, Pentagon Belgeleri tarihçileri tarafından çirkin bir biçimde tahrif edilmiş ve büyük ölçüde tarihten silinmiştir.

ABD “saldırıyı”, “politik savaş veya iktidarın devrilmesini” (yani başkası tarafından) kapsayacak şekilde tanımlamayı sürdürmüştür. Bu, J.F. Kennedy’nin Güney Vietnam’a karşı saldırıları kapsamlı bir hücuma kadar tırmandırmasını savunurken, Adlai Stevenson’un “iç saldırı” olarak tanımladığı şeydir. 1986’da ABD Libya şehirlerini bombaladığında, resmi gerekçe “gelecekteki saldırılara karşı öz savunmaydı.” New York Times hukuk uzmanı Anthony Lewis, Yönetimi “şiddeti (bu durumda) bir öz savunma edimi olarak haklı gösteren hukuki bir argümana” dayandığı için kutlamıştır. Lewis’in dayandığı BM Şartı’nın 51. maddesinin bu yaratıcı yorumu, eğitimli bir ortaokul öğrencisini bile zor durumda bırakırdı. ABD’nin Güvenlik Konseyi büyükelçisi Thomas Pickering, ABD’nin Panama’yı işgalini 51. maddeye başvurarak savunmuştur. Pickering’e göre 51. madde “bir ülkeyi savunmak, çıkarlarımızı ve halkımızı savunmak için silahlı güç kullanımına olanak sağlamaktadır” ve “ABD’ye uyuşturucu kaçakçılığı yapılması için toprağının bir üs olarak kullanılmasını” önlemek amacıyla ABD’yi Panama’yı işgal etmeye yetkili kılmaktadır. Eğitimli görüş sahipleri, onaylama anlamına gelecek şekilde, başlarını bilgece salladılar.

Haziran 1993’de Clinton Irak’a, sivillerin ölmesine yol açan bir füze saldırısı emri verdi. Saldırı, başkanı, kongredeki güvercinleri ve saldırıyı “yerinde, makul ve gerekli” bulan medyayı cesaretlendirmişti. Yorumcular, büyükelçi Albright’ın 51. maddeye gönderme yapmasından özellikle etkilenmişlerdi. Albright bombardımanın “silahlı saldırıya karşı öz savunma” olduğunu açıkladı -yani, iki ay önce eski Başkan Bush’a bir suikast girişiminde bulunulduğu ileri sürülüyordu. ABD Irak’ın işe karıştığını kanıtlayabilseydi bile, 51. maddeye yapılan gönderme en iyi tabirle saçma olarak nitelendirilebilir. New York Times, sorunu ciddi biçimde ele almadan, “isim belirtmeden konuşan yönetim yetkililerinin” basına “Irak’ın suçlu olduğu yargısının sağlam istihbarattan çok, tali bilgilere ve analize dayandığını” söylediklerini yazdı. Basın, koşulların 51. maddeye “tamamen uyduğunu” söyleyerek seçkin görüş sahiplerini rahatlattı (Washington Post). New York Times, “her başkanın, ulusun çıkarlarını korumak için güç kullanma görevi vardır” diye yazarken, söz konusu durum hakkında bazı kuşkular dile getiriyordu. “Diplomatik açıdan, bu başvurmak için uygun bir gerekçedir” ve “Clinton’ın BM Şartı’na gönderme yapması, Amerikanın uluslararası hukuka saygı gösterme arzusunu iletmiştir” (Boston Globe). 51. madde “devletlere, düşmanca bir güç tarafından tehdit edildiklerinde, askeri olarak karşılık verme izni vermektedir” (Christian Science Monitor). İngiltere Dışişleri Bakanı Douglas Hurd, Clinton’ın “haklı ve orantılı öz savunma hakkını kullanmasını” destekleyerek, Parlamentoyu şu şekilde bilgilendirdi: 51. madde bir devlete “yurttaşlarına yönelik tehditlere karşı kendini savunmak için” güç kullanma yetkisi vermektedir. Hurd’e göre, eğer iki ay önce eski bir başkanı öldürmek için başarısız bir girişim emrini vermiş -ya da vermemiş -olabilecek bir düşmana karşı füze atmadan önce ABD’nin Güvenlik Konseyi’nin onayını alması gerekseydi, dünyada “tehlikeli bir felç olma hali” ortaya çıkardı.

Olayların kaydı, ulusal iktidar tarafından tanımlandığı şekliyle “ulusal çıkarlara” uygun hareket ederek, kendini gücün egemenliğine vakfeden “haydut devletler” hakkında yaygın olarak beslenen kaygıya önemli bir dayanak sunuyor. En uğursuz biçimde de, kendilerini küresel yargıç ve cellat olarak kutsayan haydut devletler hakkında.

HAYDUT DEVLETLER: DAR BİR KURGU

Irak krizi üzerine yapılmayan tartışmaya girmemiş olan konuları gözden geçirmek ilginç olacaktır. Ama önce “haydut devlet” kavramı üzerine birkaç söz.

Temel anlayış şudur: Soğuk Savaşın bitmesine karşın, ABD’nin yine de dünyayı koruma sorumluluğu vardır -ama kimden koruyacak? Açıktır ki bu, “radikal milliyetçilikten”, yani kudretlinin iradesine boyun eğmek istenmemesinden koruma olamaz. Bu tür düşünceler genel kamuoyu için değil, ancak dahili planlama belgeleri için uygun olacaktır.

1980’lerin başından itibaren, kitle seferberliği için kullanılan geleneksel tekniğin etkinliğini yitirdiği açıktı. “Monolitik ve acımasız komplo” (J.F. Kennedy) veya “kötülük imparatorluğu” (Reagan) gibi soğuk savaş sloganlarına başvurmak artık işe yaramıyordu.Yeni düşmanlara ihtiyaç vardı.

Yurtiçinde, Suçla İlgili Ulusal Adalet Komisyonu şu sonuçlara varmıştı: Suç korkusu -özellikle uyuşturucu korkusu- “suçun kendisiyle ilgisi olmayan çeşitli faktörler” tarafından teşvik ediliyordu. Komisyona göre bu faktörler arasında, medya uygulamaları da dahil, “politik amaçlar için gizli ırksal gerilimi sömüren hükümet ve özel sektörün tutumunu” yer alıyordu; öyle ki hükümet ve özel sektör kendi amaçları için “yurttaşın korkusunu körükleyen bir rol oynuyordu.” Yasaların uygulanmasında ve karar verilmesinde etkin olan ırksal önyargılar, siyah toplulukları yıkıma uğratıyor, “ırksal bir uçurum” yaratıyor ve “ulusu sosyal bir felaket riskine” sokuyordu. Şimdi ABD tarihinde ilk kez, Afrikalı Amerikalılar mahkumların çoğunluğunu oluşturuyordu ve beyazlara göre yedi kattan daha fazla bir oranda hapse atılıyorlardı. Siyahların tutuklanma oranları ise beyazlarınkiyle karşılaştırılamayacak kadar yüksekti ve tutuklamalar da, çok yüksek bir oranda uyuşturucu kullanımı ya da kaçakçılığı suçlamasıyla siyahları hedefliyordu. Bu olgular, kriminologlar tarafından “Amerikan Gulag’ı”*, “yeni Amerikan Apartheid”ı** olarak tanımlandı.

Yurtdışında, tehditlerin “uluslararası terörizm”, “İspanik*** uyuşturucu kaçakçıları” ve hepsinden önemlisi “haydut devletler” olması gerekiyordu. Stratejik nükleer silah cephaneliğinden sorumlu olan Stratejik Kumanda’nın 1995’deki gizli bir çalışması temel düşüncenin ana hatlarını çizmektedir. AP’in bildirdiğine göre, Bilgi Özgürlüğü yasası uyarınca yayınlanan Essentials of Post-Cold War Deterrence (Soğuk Savaş Sonrası Caydırıcılığın Esasları) adlı çalışma, “ABD’nin caydırıcı stratejisini nasıl varlığı son bulan Sovyetler Birliği’nden, Irak, Libya, Küba ve Kuzey Kore gibi ‘haydut devletlere’ kaydırdığını göstermektedir”. Çalışma, ABD’nin “yaşamsal çıkarlarına saldırılması halinde” kendisini “irrasyonel ve intikamcı” olarak göstermek için, nükleer silah cephaneliğinden yararlanması gerektiğini savunmaktadır. Bu “bütün hasımlarımıza” özellikle “haydut devletlere yansıttığımız ulusal personanın* bir parçası olmalıdır.” “Kendimizi, yalnızca uluslararası hukuk ve anlaşma yükümlülükleri gibi ahmaklıklara bağlı, tamamen rasyonel ve soğukkanlı olarak göstermek zarar verir.” ABD hükümetinin “bazı unsurlarının potansiyel olarak ‘denetim dışı’ gibi görünebilmesi, bir hasmın karar vericilerinin zihninde korku ve kuşkular yaratmak ve pekiştirmek için faydalı olabilir.” Rapor Nixon’ın “deli adam teorisini” yeniden kullanıma sokmaktadır: Düşmanlarımız, emrimizde olağanüstü bir yıkıcı güçle bizim çıldırmış ve ne yapacağı öngörülemez olduğumuzu anlamalılar, bu durumda korkuyla irademize boyun eğeceklerdir. Kavram açıkça 1950’de İsrail’de, iktidardaki İşçi Partisi tarafından icat edilmiştir ve başbakan Moşe Şaret günlüğünde parti liderlerinin “delilik edimlerini öven söylevler verdiğini” kaydeder. Moşe Şaret, eğer isteklerimiz kabul edilmezse “çıldırırız” (“nishtagea”) uyarısında bulunur. Bu, kısmen zamanında yeterince güvenilir bulunmayan ABD’yi hedef alan “gizli bir silahtır.” Kendisine yasa tanımayan bir devlet olarak bakan ve içeride seçkinlerden gelen pek az kısıtlamayla karşılaşan dünyanın biricik süper gücünün bu duruşu, dünya için oldukça büyük sorunlar yaratır.

Reagan yönetiminin ilk günlerinden beri, Libya “bir haydut devlet” olarak gözde bir tercihti. Saldırılara açık ve savunmasız Libya, ihtiyaç duyulduğunda mükemmel bir boks torbasıydı: Örneğin, 1986’da, prime time** için tarihte ilk kez bir bombardıman düzenlendiğinde, televizyon Büyük İletişimcinin Nutukları’nı yazanlar tarafından, Washington’un Nikaragua’ya saldıran terörist güçlerine destek toplamak için kullanılmıştı. Bombardımanın gerekçesi, “terörist başı” Kaddafi’nin “kendi evindeki savaşı ABD’ye taşımak için Nikaragua’ya 400 milyon dolar, bir cephane dolusu silah ve danışmanlar” göndermesiydi. O sırada ABD, Nikaragua haydut devletinin silahlı saldırısına karşı öz savunma hakkını kullanıyordu.

Sovyet tehdidine yapılabilecek her türlü göndermeye son veren Berlin duvarının yıkılmasından hemen sonra, Bush yönetimi devasa bir Pentagon bütçesi için Kongreye yıllık talebini sundu. Yönetim bütçe talebi için şu açıklamada bulundu: “Yeni bir çağda, askeri gücümüzün küresel dengeyi belirleyen asli unsur olarak kalacağını öngörüyoruz, fakat… asker gücümüzün kullanılması için en muhtemel talepler Sovyetler Birliği ile ilgili olmayabilir ve yeni kuvvetlerin ve yaklaşımların gerekli olabileceği Üçüncü Dünyada olabilir.” Örneğin “Başkan Reagan’ın kentlerdeki hedefleri bombalaması için Amerikan deniz ve hava kuvvetlerine,” “1986’da (Libya)’ya yönelmeleri emrini vermesi” gibi. Libya’nın bombalanması, “demokrasimizin -ve diğer özgür ülkelerin- içinde yeşerebileceği uluslararası bir barış ortamına, özgürlük ve ilerlemeye katkıda bulunmak” hedefinin rehberliğinde gerçekleştirilmişti. Karşılaştığımız ilk tehdit Üçüncü Dünyanın “giderek artan teknolojik gelişkinliğidir.” O halde “yeni tesisler ve teçhizata, araştırma ve geliştirmeye yatırım yapmayı” özendirecek teşvikler yaratarak “savunma endüstrisinin temelini” -aka yüksek teknoloji endüstrisi- güçlendirmeliyiz.” Ve müdahale güçlerini, özellikle Ortadoğu’yu hedefleyen güçlerimizi muhafaza etmeliyiz. Doğrudan askeri girişimi gerekli kılmış olan Ortadoğu’da “çıkarlarımıza yönelik tehditler,” “Kremlin’in inisiyatifine bırakılamaz” -bunlar, sonu gelmez Sovyet tehdidi uydurmalarına şimdi ara verilmiş olmasına karşın söylenmektedir. İlk yıllarda zaman zaman, bazen gizlice itiraf edildiği gibi şimdi “tehdidin” bölgede kökleri resmi olarak kabul edilmektedir. Yalnızca Ortadoğu’da değil başka yerlerde de, her zaman öncelikli sorun olarak görülen “radikal milliyetçilik”.

O tarihte, “çıkarlarımıza yönelik tehditler” Irak’ın inisiyatifine de bırakılamazdı. Saddam o zaman gözde bir dost ve ticaret ortağıydı. Saddam’ın statüsü sadece birkaç ay sonra, ABD’nin kendisine Kuveyt’le sınırını güç kullanarak değiştirmesine izin verme niyetini, Kuveyt’i ele geçirmesini onaylaması olarak yanlış yorumlayınca değişiverdi. Saddam, Bush yönetiminin perspektifinden bakıldığında, ABD’nin Panama’da yaptığı şeyi tekrar etmesine onay verildiğini sanmıştı. Saddam’ın Kuveyt’i işgal etmesinden hemen sonra yapılan yüksek düzey bir toplantıda, Başkan Bush temel sorunu formüle etti: “Suudiler hakkındaki endişem… son dakikada askeri eylemden caymaları ve Kuveyt’te kukla bir rejimi kabul etmeleridir.” Genelkurmay Başkanı Colin Powell sorunu keskin bir biçimde ortaya koydu: “Önümüzdeki birkaç günde, Irak kuklasını yerleştirerek geri çekilecek” ve “Arap dünyasında herkes bu durumdan memnun olacak.”

Tarihsel paralellikler elbette hiçbir zaman tam değildir. Washington kuklasını yerleştirdikten sonra Panama’dan kısmen çekildiğinde, Panama dahil bütün yarı-kürede büyük bir öfke vardı. Gerçekte dünyanın büyük bölümünü de saran bu öfke, Washington’u iki Güvenlik Konseyi kararını veto etmek ve bir Genel Kurul kararına karşı oy kullanmak zorunda bıraktı. Genel Kurul kararı “ABD’yi uluslararası hukuku ve devletlerin bağımsızlığı, egemenliği ve toprak bütünlüğünü açıkça ihlal etmekle” mahkum ediyor ve “ABD’nin silahlı işgal güçlerinin Panama’dan” çekilmesini öngörüyordu. Irak’ın Kuveyt’i işgali, standart versiyondan oldukça uzak şekilde, farklı biçimde ele alındı. Bu farklı yorumlar (bu makalenin yayınlandığı Z Magazine dahil) yazılı basında kolaylıkla bulunabilir.

İfade edilmesi bir hayli güç olan olgular politik analistlerin yorumuna açıklık kazandırdı. Örneğin, ABD’nin karşı karşıya kaldığı bilmece üzerine bugün derin derin düşünen Ronald Steel şunları yazdı: “Dünyanın en güçlü ulusu olan ABD, güç kullanma özgürlüğü üzerinde başka herhangi bir ülkeden daha fazla sınırlamayla karşılaşmaktadır.” Washington’un Panama’da iradesini ortaya koyamamasıyla karşılaştırıldığında, Saddam’ın Kuveyt’teki başarısının nedeni buydu.

Tartışmanın 1990-91’de etkin bir biçimde engellendiğini hatırlamak önemlidir. Yaptırımların işe yarayıp yaramayacağı çok tartışılmıştı, ama belki 660’no’lu kararın alınmasından kısa süre sonra, yaptırımların halihazırda işe yaramış olabilecekleri hiç tartışılmamıştı. Yaptırımların işe yaramış olabileceği korkusu, Irak’ın Ağustos 1990’dan Ocak 1991 başına kadar geri çekilme tekliflerini sınamayı Washington’un reddetmesine yol açtı. Çok ender istisnalar dışında, bilgi sistemi sorun hakkında sıkı bir disiplin uyguluyordu. Ocak 1991’deki bombardımandan birkaç gün önce kamuoyu yoklamaları, İsrail-Arap ihtilafı üzerine uluslararası bir konferansın yanısıra, Irak’ın çekilmesine dayalı barışçıl bir çözümün 2’ye 1 oranında desteklendiğini gösteriyordu. Bu duruşu ifade edenlerden hemen hiç kimse, bu çözümün kamuoyunda açık bir savunusunu duyma olanağına sahip olamamıştı. Medya -bu kendine özgü durumda- “olgular arasındaki bağlantıyı” düşünülemez bularak kabul etmedi ve sadık biçimde Başkan’ın yol göstericiliğini izledi. Anketlere yanıt verenlerin kendi görüşlerinin, egemen medyada yasaklanan Irak demokratik muhalefeti tarafından da paylaşıldığını bilmesi düşük bir ihtimaldi. Ya da kendi savundukları hükümleri içeren bir Irak teklifinin, teklifi makul bulan ABD yetkilileri tarafından bir hafta önce basına açıklandığını ve Washington tarafından doğrudan reddedildiğini bilmeleri de düşük bir ihtimaldi. Ya da Irak’ın bir çekilme teklifinin Ağustos ortası kadar erken bir tarihte Ulusal Güvenlik Konseyi tarafından ele alındığını, fakat reddedilerek fiilen gizlendiğini bilmeleri de düşük bir ihtimaldi. Irak’ın teklifi reddedilmişti, çünkü, New York Times diplomasi muhabirinin ima yoluyla bildirdiği gibi, Konsey açıkça gizlenen Irak girişimlerinin “krizi yatıştırmasından” korkmuştu.

O tarihten itibaren, Irak önde gelen “haydut devlet” olarak İran ve Libya’nın yerini aldı. Diğerleri hiçbir zaman sıralamaya girmediler. Belki konuyla ilgili en yakın örnek, general Suharto Batı’da büyük memnuniyet uyandıran devasa bir katliamı yöneterek 1965’de iktidarı ele geçirdiğinde, düşmandan dosta dönüşen Endonezya’dır. O zamandan beri, kendi halkına karşı kanlı saldırılar ve sonu gelmeyen zulümler yapan Suharto, Clinton yönetiminin tanımladığı gibi, artık “bizim adamımız” olmuştu. “Cesetlerin bir şok tedavi biçimi olarak etrafta bırakıldığını” yazan “bizim adamımızın” kişisel tanıklığına göre, yalnızca 1980’lerde 10.000 Endonezyalıyı öldürmüştü. Aralık 1975’de BM Güvenlik Konseyi oybirliğiyle Endonezya’ya “gecikmesizin” işgal güçlerini Doğu Timor’dan çekmesi talimatını verdi. Bunun yanısıra, “bütün devletleri Doğu Timor’un toprak bütünlüğüne olduğu kadar halkının devredilemez kendi kaderini belirleme hakkına saygı göstermeye” çağırdı. ABD saldırganlara silah sevkıyatını (gizlice) arttırarak karşılık verdi. Carter, 1978’de saldırı neredeyse soykırım boyutlarına ulaştığında, bir kez daha silah akışını hızlandırdı. BM büyükelçisi Daniel Patrick Moynihan anılarında, “olayların (sonradan olduğu gibi) meydana gelmesini arzulayan ve bu sonuca ulaşmak için çaba gösteren” Dışişleri Bakanlığı’nın talimatlarını izleyerek, BM’yi “aldığı bütün önlemlerde tamamen etkisiz” kılma başarısından gurur duyar. ABD, uluslararası anlaşmaların her türlü makul yorumunu ihlal ederek, (bir ABD şirketinin iştirakiyle) Doğu Timor’un petrolünün çalınmasını da aynı memnuniyetle kabul eder.

Farklar bulunmasına karşın, ABD/Doğu Timor ve Irak/Kuveyt benzetmesi yakınlık gösterir: Bu farklardan yalnızca en bariz olanına değinirsek, Doğu Timor’da ABD sponsorluğunda yapılan zulüm, Kuveyt’te Saddam’ın sorumlu tutulduğu herhangi bir uygulamanın çok ötesindeydi.

Başka birçok örnek vardır. Bununla birlikte, genellikle gündeme getirilenlerden bazılarının temkinli bir şekilde ele alınması gerekir, özellikle de İsrail’le ilgili olanların. İsrail’in 1982’de ABD desteğiyle gerçekleştirdiği Lübnan işgalinde ölen sivil sayısı, Saddam’ın Kuveyt işgalinde ölenlerin sayısını geçmişti. Üstelik Lübnan işgali, Kudüs, Golan Tepeleri ve diğer konularla ilgili çok sayıda başka kararın yanısıra, İsrail’e derhal Lübnan’dan çekilme talimatı veren 1978’deki Güvenlik Konseyi kararının bir ihlali olarak kalmayı sürdürmektedir. Ve eğer ABD düzenli biçimde bu tür kararları veto etmemiş olsaydı, İsrail’in ihlal ettiği kararların sayısı çok daha fazla olurdu. Ancak İsrail’in, özellikle mevcut hükümetin BM’nin 242 no’lu kararını ve Oslo Anlaşmalarını ihlal ettiği ve ABD’nin, bu ihlallere göz yumarak “çifte standart” sergilediği yolundaki ortak suçlama en iyi ihtimalle kuşkuludur. Söz konusu suçlamalar, bu anlaşmaların yanlış anlaşılmasına dayanmaktadır. Madrid-Oslo süreci başından beri, ABD-İsrail gücü tarafından Bantustan tarzında bir yerleşimi* dayatmak üzere tasarlanmış ve uygulanmıştır. Arap dünyası, başka birçokları gibi, konu hakkında kendini kandırmayı seçmiştir. Ama bu hedefler güncel belgelerde ve mevcut Likud hükümetinin şimdi suçlandığı projeler dahil, özellikle Rabin-Peres hükümetlerinin ABD destekli projelerinde açıkça görülebilir.

“İsrail’in, Güvenlik Konseyi kararlarını ihlal ettiği açıkça gösterilemez” (New York Times) iddiası bariz şekilde doğru değildir. Fakat sık sık öne sürülen nedenlerin dikkatlice incelenmesi gerekir.

Irak’a dönersek, hiç kuşkusuz ön sıralardaki kriminal bir devlet olarak nitelenmektedir. 18 Şubat’ta televizyondan yayınlanan bir toplantıda ABD’nin Irak’a saldırı planını savunurken, Dışişleri Bakanları Albright ve Cohen tekar tekrar en büyük zalimliği gündeme getirdiler: Saddam “komşularına ve kendi halkına karşı kitle imha silahları kullanmaktan” suçluydu; bu onun en korkunç suçuydu. ABD’nin Suhorto’ya desteği hakkında soru soran birisini kızgın biçimde yanıtlayan Albright şu ilkeyi vurgulama gereği duydu: “ABD’nin ve uygar dünyanın bu kitle imha silahlarını, bırakın komşularına, kendi halkına karşı kullanmak isteyen birisiyle müzakere yapamayacağını açıklığa kavuşturmak bizim için çok önemlidir”. Kısa süre sonra Senatör Lott, Kofi Annan’ı “bir kitle katliamcısıyla insani bir ilişki” geliştirmeye çalıştığı için mahkum etti ve yönetimi bu kadar alçalan bir kişiye güvendiği için suçladı.

Çınlayan sözcükler. Yöneltilen sorudan kaçmaları bir yana, Albright ve Cohen yalnızca, şimdi bu denli korkunç buldukları eylemlerin geçmişte Irak’ı “haydut bir devlete” dönüştürmemiş olduğunu belirtmeyi unuttular. Yorumcular ise buna dikkat çekmeyecek kadar naziktiler. Ve Lott, kahramanları Reagan ve Bush’un “kitle katliamcısıyla” alışılmadık ölçüde sıcak ilişkiler geliştirdiğine dikkat çekmedi. Saddam, Mart 1988’de Halepçe’de Kürtere karşı gaz kullandıktan sonra, askeri bir saldırı için ateşli çağrılar yapılmamıştı. Aksine, ABD ve Büyük İngiltere o zaman yine “bizim adamımız” olan kitle katliamcısına güçlü biçimde destek vermişlerdi. ABC televizyonu muhabiri Charles Glass Halepçe’den on ay sonra Saddam’ın biyolojik savaş programlarından birisinin yürütüldüğü yeri ortaya çıkardığında, Dışişleri Bakanlığı olguları inkar etti ve hikaye burada sona erdi. Glass, Dışişleri Bakanlığı’nın “şimdi aynı yer hakkında brifingler düzenlediği” saptamasını yapıyor.

Küresel düzeninin iki bekçisi aynı zamanda -siyanür, sinir gazı ve diğer barbar silahları kullanması dahil- Saddam’ın başka zulümlerini, diğer pek çok şeyin yanısıra istihbarat, teknoloji ve malzeme tedarikleriyle çabuklaştırdılar. Bill Blum, 1994’te Senato Bankacılık Komitesinin hazırladığı bir raporu hatırlatıyor. Bu rapora göre, ABD Ticaret Bakanlığı, daha sonra Irak’ta BM inceleme heyeti tarafından bulunup yok edilenlere çok benzeyen “biyolojik malzeme” sevkıyatı yapmıştı. Bu sevkıyatlar, en az Kasım 1989’a kadar devam etti. Bir ay sonra, Bush dostu Saddam için yeni kredilere onay verdi. Egemen medyada eleştiriyle (hatta haberle bile) karşılaşmadan, Dışişleri Bakanlığı ciddi bir ifadeyle kredilerin amacını “ABD’nin ihracatını arttırmak ve insan hakları siciliyle ilgili olarak Irak’la görüşmek için kendimize daha iyi bir posizyon sağlamak hedefini….” gerçekleştirmek olarak açıklıyordu.

İngiltere’nin belge kayıtları resmi bir soruşturmada (Scott Soruşturması) en azından kısmen açıklandı. Scott raporunun yayınlanmasından sonra, yani en az Aralık 1996’a kadar, İngiltere hükümeti biyolojik silahlar için kullanılabilir malzeme ihraç etmeleri için İngiltere firmalarına lisans vermeye devam ettiğini, ancak şimdi kabul etmek zorunda kaldı.

Times’da, Batılı ülkelerin mikrop savaşı ve diğer kitle imha silahları için kullanılabilir malzeme satışlarının ele alındığı 28 Şubat tarihli bir inceleme yayınlandı. İncelemede, 1980’lerde ABD satışlarının bir örneği zikredilirken, buna, bazıları Fort Detrick’teki mikrop araştırması için ordu merkezinden alınan “ölümcül patojenlerin” hükümet onayıyla satılmasının dahil olduğu belirtiliyor. Ama bu sadece aysbergin görünen ucu.

Genellikle başvurulan güncel bir aldatmaca Saddam’ın suçlarının bilinmediğidir. Dolayısıyla şimdi bunları keşfedince gerçek anlamda şok olmuş durumdayız ve biz uygar insanların bu tür suçları işleyen birisiyle “müzakere yapamayacağını” açıklığa kavuşturmamız gerekiyor (Albright). Takınılan tutum sinik bir sahtekarlıktır. 1986 ve 1987 tarihli BM raporları Irak’ın kimyasal silah kullanmasını mahkum etmişti. Türkiye’deki ABD elçilik görevlileri kimyasal savaş saldırılarından kurtulan Kürtlerle görüştüler ve CIA bunları Dışişleri Bakanlığı’na bildirdi. İnsan haklar grupları Halepçe ve başka yerlerdeki vahşeti hemen duyurdular. Dışişleri Bakanı George Shultz ABD’nin konu hakkında kanıtlara sahip olduğunu kabul etti. Senato Dış İlişkiler Komitesi tarafından 1988’de gönderilen bir araştırma ekibi “sivillere karşı yaygın kimyasal silah kullanımı hakkında çok güçlü kanıtlar” buldu. Komite, Batı’yı, Irak’ın bu silahları İran’a karşı kullanmasını sessizce onayladığı için suçluyordu. Çünkü Batı’nın bu onayı, Saddam’ı -doğru olarak- bunları kendi halkına karşı acımasızca kullanabileceğine inanması için cesaretlendirmişti. Mevcut durumda Kürtlere karşı, ki Kürtlerin bu aşiret temelli eşkıyanın “halkı” sayılması bir hayli güçtür. Komite başkanı Claiborne Pell, “insanlar gazla zehirlenirken” sessiz kalınmasını “suç ortaklığı” yapılması olarak suçladı. Bu, “Hitler Avrupalı Yahudilerin neredeyse tamamen yok edilmesine varan bir kampanya başlattığında, dünyanın sessiz kalması” kadar büyük bir “suç ortaklığıydı.” Pell, “soykırıma karşı bir daha sessiz kalamayız” uyarısında bulunarak, 1988 Soykırımın Önlenmesi Yasası’nı sundu. Reagan yönetimi şiddetli şekilde yaptırımlara karşı çıkar ve sorunun sessizce geçiştirilmesinde ısrar ederken, kitle katliamcısına desteğini sunuyordu. Gazeteci Adel Darwish, Arap dünyasında “Kuveyt basınının, Bağdat’ın Kürtlere karşı haçlı seferini en coşkulu biçimde destekleyen Arap medyası arasında yer aldığını” yazdı.

Ocak 1991’de, savaş davulları çalarken, Uluslararası Hukukçular Komisyonu, BM İnsan Hakları Komisyonuna şu tespitini iletti: “BM’den tek bir suçlayıcı sözcük gelmeden kendi halkı üzerinde en rezilce ihlalleri gerçekleştirdikten sonra, Irak’ın keyfi ne isterse onu yapabileceği sonucuna varılmış olması gerekir.” BM bu bağlamda, öncelikle ABD ve İngiltere anlamına gelmektedir. Bu hakikat, uluslararası hukuk ve diğer “ütopik” çılgınlıklarla birlikte toprağa gömülmelidir.

Kaba bir yorumcu, ABD/İngiltere’nin yakın tarihte zehir gazı ve kimyasal savaş için gösterdiği hoşgörünün çok da şaşırtıcı olmadığına dikkat çekebilir. İngiltere karargahına göre, İngiltere ordusu 1919’da Bolşeviklere karşı Kuzey Rusya’ya müdahale ettiğinde, büyük bir başarıyla kimyasal silah kullanmıştı. 1919’da Savaş Bakanı olan Winston Churchill “uygarlaşmamış kabilelere -Kürtler ve Afganlar- karşı zehirli gaz kullanılması” ihtimalinden coşkuya kapılmıştı. Hindistan Bakanlığı’nın itirazlarını “makul olmadığı” için reddetmiş ve “gaz kullanımına karşı gösterilen yufka yürekliliği” esefle karşılamıştı. Ve Hindistan Bakanlığı’nın itirazlarına karşın, RAF (Royal Air Force –Kraliyet Hava Kuvvetleri) Ortadoğu Komutanlığı’na “söz dinlemeyen Araplara karşı deney amacıyla” kimyasal silah kullanma yetkisi tanımıştı. Churchill, “sınırda hüküm süren kargaşanın hızlı bir şekilde sona ermesini sağlamak için var olan herhangi bir silahın kullanılmasına hiçbir koşulda karşı çıkamayız” açıklamasında bulunmuştu. Kimyasal silahlar, Churchill’e göre, sadece “Batı biliminin modern savaşa uygulanmasıydı.”

Kennedy yönetimi 1961-1962’de Güney Vietnam’a karşı saldırı başlattığında, kimyasal silahların sivillere karşı kitlesel şekilde kullanılmasına öncülük etmişti. Kimyasal silahların ABD askerleri üzerindeki etkilerinden, haklı olarak fazlasıyla endişe duyuluyordu. Ama siviller üzerindeki karşılaştırılamayacak kadar kötü etkiler söz konusu edilmiyordu. En azından ABD’de böyleydi. Yüksek tirajlı bir İsrail gazetesinde, saygın gazeteci Amnon Kapeliouk 1988’deki Vietnam gezisini haber yaptı. Kapeliouk, Güney Vietnam’da çeyrek milyon kurban olduğu tahminlerine yer vererek ve güneyde kanser ve iğrenç doğum bozukluklarından ölen çocukların bulunduğu hastanelerdeki “dehşet verici” sahneleri betimleyerek, “hala binlerce Vietnamlının Amerikan kimyasal savaşının etkilerinden ötürü öldüğünü” yazdı. Kapeliouk, kimyasal savaş için bu sonuçların izine rastlanmadığı Kuzeyin değil, Güney Vietnam’ın hedef alındığını bildirmektedir. Aynı zamanda, ABD’nin Küba’ya karşı biyolojik silahlar kullandığına ilişkin önemli kanıtlar vardır ve bunlar 1977’de küçük haberler olarak yer almıştır. En kötü ihtimal, bunların süregiden ABD terörünün yalnızca küçük bir bileşeni olmasıdır.

Daha önceki örnekler bir yana, ABD ve İngiltere şimdi Irak’ta biyolojik savaşın ölümcül bir biçimini uygulamaya giriştiler. Altyapının yıkılması ve onarılması için ithalatın yasaklanması, hastalıklara ve kötü beslenmeye, BM araştırmalarına göre 1995’e kadar 567.000 çocuk dahil, çok büyük sayıda küçük yaşta ölüme yol açmıştır. UNICEF 1996’da ayda 4.500 çocuğun öldüğünü bildirmektedir. 54 Katolik piskopos, yaptırımları sert biçimde kınayan bir açıklamada (20 Ocak 1998), Irak’ın güney bölgesi Başpiskoposunun “salgın hastalık gazabı binlerce çocuk ve hastayı alıp götürürken,” “hastalıktan kurtulan çocuklar kötü beslenmeye yenik düşüyorlar” sözlerine yer verdi. Stanley Heller’in The Struggle adlı gazetesinde tam metni yayınlanan Başpiskoposun ifadesi basında çok az yer aldı. ABD ve İngiltere yardım programlarının engellenmesine öncülük ettiler -örneğin, askeri birliklerin taşınmasında kullanılabilir gerekçesiyle ambulanslar için onay vermeyi geciktirerek, hastalıkların yayılmasını önlemek için kullanılan haşere ilaçlarını ve halk sağlığı sistemleri için yedek malzemeleri yasaklayarak. Bu arada batılı diplomatlar, “ABD’nin, Rusya ve Fransa’dan daha fazla olmasa bile, en az onlar kadar (insani) operasyondan doğrudan yarar sağladığına” dikkat çekiyorlar. Örneğin, 600 milyon dolar değerinde Irak petrolü satın alınması (Rusya’dan sonra ikinci en büyük alıcı) ve ABD şirketleri tarafından 200 milyon dolarlık insani yardım mallarının Irak’a satılmasıyla. Diplomatlar, aynı zamanda, Rus şirketleri tarafından satın alınan petrolün büyük kısmının sonunda ABD’ye gönderildiğini belirtiyorlar.

Washington’un Saddam’a desteği o kadar aşırı bir noktaya varmıştı ki, Irak uçaklarının bir Amerikan gemisine (Stark) saldırmasına ve 37 mürettebatı öldürmesine bile göz yummak niyetindeydi. Başka türlü, (ABD gemilerinin özgürlüğü söz konusu olduğunda) yalnızca İsrail’in yararlanabileceği bir imtiyaz. İran-Irak savaşı tarihini anlattığı kitabında Dilip Hiro, İran’ın “Bağdat ve Washington’a” teslim olmasına yol açan şeyin, şimdi yönetim ve Kongreyi şok eden suçlardan epey sonra, Washington’un Saddam’a verdiği kesin destek olduğu sonucuna varır. İki müttefik “Tahran’a karşı askeri operasyonlarını koordine ettiler.” Hiro, bir İran sivil havayolu uçağının güdümlü füzeli Vincennes kruvazörü tarafından vurulmasının, Washington’un Saddam’ın lehine yürüttüğü “diplomatik, askeri ve ekonomik kampanyanın” doruk noktası olduğunu yazar.

Saddam’dan bir himaye devletin alışıldık hizmetlerini yerine getirmesi de istenmişti: Örneğin, Reagan’ın eski Beyaz Saray yardımcısı Howard Tiecher’ın açıkladığına göre, Kaddafi hükümetini devirebilmeleri için ABD tarafından Irak’a gönderilen birkaç yüz Libyalının eğitilmesi.

Saddam’ı “Bağdat Canavarı” mertebesine yükselten işlediği büyük suçları değildi. Daha çok, çizginin dışına çıkmasıydı; çok daha alt düzeyde bir suçlu olan ve başlıca suçlarını yine ABD’nin himayesindeyken işleyen Noriega’nın durumunda olduğu gibi.

Geçerken, İran Havayolları’nın 655 sayılı uçağının İran hava sahasında Vincennes kruvazörü tarafından imha edilmesinin Washington’un yakasını bir türlü bırakmayacağı düşünülebilir. En hafif tabirle, olayla ilgili olgular kuşku uyandırmaktadır. Yarbay David Carlson donanmanın resmi gazetesinde, civardaki gemisinden -o sırada İran karasularında bulunan- Vincennes kruvazörünün vurduğu uçağın, açıkça ticari koridordaki sivil bir havayolu uçağı olduğunu görünce “hayrete düştüğünü” yazmaktadır. Yarbay Carlson, İran uçağının vurulmasının, belki “Aegis’lerin güvenilirliğini”, yüksek teknolojili füze sistemini “kanıtlama gereksinmesinden” kaynaklandığını belirtmiştir. Deniz kuvvetleri (emekli) albayı David Evans, Donanma Bakanlığı’nın olayı örtbas etmesini ele aldığı aynı gazetedeki sert bir yazıda, komutan ve üst düzey subaylara “başarılı yönetimleri dolayısıyla madalya verildiği”ni saptamaktadır. Başkan Bush ise BM’yi şu şekilde bilgilendirmiştir: “Şurası açıktır ki, Vincennes İran gemilerinin başlattığı bir deniz saldırısının ortasında… kendini savunmak için harekete geçmiştir.” Emekli Albay Evans, “ABD adına hiçbir zaman özür dilemeyeceğim” diyen Bush’un pozisyonu göz önüne alındığında bir önemi olmasa da, hepsinin yalan olduğuna işaret etmektedir -“olguların ne olduğu umurumda değil.” Resmi oturumlara katılan emekli bir deniz albayı ise şu sonuca varmıştır: “Donanmamız konuşlandırılamayacak kadar tehlikeli.”

Birkaç ay sonra Lockerbie üzerinde Pan Am 103’ün imha edilmesinin, İran’ın misillemesi olduğu düşüncesinden kaçınmak zordur. Guardian’ın bildirdiğine göre, Başkan Rafsancani’nin yardımcılığını yapmış ve İran istihbaratından ayrılmış olan ve “Almanya ve başka yerlerde güvenilir, üst düzey bir İran kaynağı olarak bakılan” Abulhassem Mesbani bu düşünceyi açıkça belirtilmiştir. 1997’de açıklanan, 1991 tarihli bir ABD istihbarat raporu (Ulusal Güvenlik Kurumu), “El Abbas ve Abu Nidal terörist gruplarıyla” bağlantılarına gönderme yaparak, eski bir İran İçişleri Bakanı olan Akbar Mohtashemi’nin “ABD’nin İran Airbus’ını vurmasına misilleme olarak Pan Am 103’ü bombalamak için” 10 milyon dolar gönderdiğini ileri sürerek, aynı sonuca varmaktadır. Kanıtlara ve ardındaki açık nedene karşın, bunun neredeyse İran’ın suçlanmadığı tek terörizm eylemi olması çarpıcıdır. Bunun yerine, ABD ve İngiltere iki Libya vatandaşını suçladı.

Libyalılara karşı yapılan suçlama geniş biçimde tartışıldı. Hükümetin Ulusal Havacılık Komitesinde görev yapmış olan British Airways’ın eski güvenlik başkanı Denis Phipps bu konuda ayrıntılı bir araştırma yaptı. İngiliz Lockerbie kurbanlarının aileleri örgütü “büyük bir örtbas etme” olduğuna inanıyor (sözcü Dr. Jim Swire). Örgüt, İran bağlantısı ve ABD DEA (Drug Enforcement Agency -Uyuşturucuyla Mücadele Örgütü) için çalışan bir kuryeyle ilgili bir uyuşturucu operasyonu hakkında kanıtlar sağlayan, Alan Frankoviç’in Malta Haçı belgesel filminde sunulan açıklamayı daha inandırıcı buluyor. Film İngiltere Avam Kamarasında ve İngiliz televizyonunda gösterildi. Ama ABD’de gösterilmesi kabul edilmedi. ABD’li aileler sıkı sıkıya, öykünün Washington tarafından anlatılan şekline inanıyorlar.

ABD/İngiltere’nin suçlanan Libyalıların yargılanmasına izin vermeyi reddetmeleri de merak uyandırıcıdır. Bu Libya’nın zanlıları, bağımsız bir yargı bölgesinde yargılanmaları için serbest bırakma teklifinin reddedilmesi şeklinde oluyor: BM’nin tayin edeceği bir yargıç tarafından (Aralık 1991), İskoç yasalarına göre La Haye’de yapılacak bir yargılama vs. Bu öneriler, Arap Birliği ve İngiliz akrabalar örgütü tarafından da desteklenmekte, fakat ABD/İngiltere tarafından doğrudan reddedilmektedir. Mart 1992’de, BM Güvenlik Konseyi, beş çekimser oya karşı, Libya’ya yaptırımlar uygulayan bir kararı kabul etti. Çekimser kalan ülkeler, Çin, Fas (tek Arap üye), Hindistan, Zimbabve ve Cape Verde* idi. Büyük ölçüde tehdit yoluyla baskı uygulanmıştı. Böylece, Çin kararı veto etmesi halinde, ABD’nin ticaret tercihlerini kaybedeceği yolunda uyarılmıştı. ABD basını, Libya’nın zanlıların yargılanmaları için serbest bırakma teklifini haber yaptı. Ama Kaddafi’nin, iki Libya şehrini bombalayan ve evlatlık kızı dahil 37 kişiyi öldüren ABD pilotlarının teslim edilmesini isteyen “dramatik hareketini” dikkate almaya değmez ve gülünç bularak görmezden geldi. Bu açıkça, Küba ve Kosta Rika’nın ABD’li teröristlerin iade edilmesini istemeleri kadar saçmaydı.

ABD/İngiltere’nin, Noriega’nın kaçırılmasında olduğu gibi, denetleyebilecekleri bir yargılamayı garanti etmeyi istemek durumda kalması anlaşılabilir bir şeydir. Bağımsız bir yargılama bölgesinde, mantıklı herhangi bir savunma avukatı İran bağlantısını gündeme getirecektir. Bu saçma durumun ne kadar sürebileceği belli değil. Mevcut Irak krizinin ortasında, Dünya Mahkemesi ABD/İngiltere’nin konu üzerinde yargılama yetkisi olmadığı şeklindeki iddiasını reddetti ve konunun bütün yönleriyle ele alınacağı bir duruşma düzenlemek istiyor (karar, ABD ve İngiliz yargıçların karşı çıkmasıyla, 13’e karşı 2 oyla alındı). Bu, gerçeğin gizlenmesini daha da güçleştirebilecek.

Mahkemenin kararı, Libya ve İngiliz aileler tarafından olumlu karşılandı. Washington ve ABD medyası ise Dünya Mahkemesi kararının, “Libya’nın Lockerbie bombalaması zanlılarını İskoçya veya ABD’de yargılanmak üzere teslim etmesi gerektiğini” (New York Times) ve Libya’nın “şüphelileri ABD ve İngiltere’ye iade etmesini” (AP) isteyen 1992 BM kararına ters düşebileceği uyarısında bulundular. Bu iddialar doğru değildir. İskoçya ya da ABD’ye iade etme meselesi hiçbir zaman gündeme gelmedi ve BM kararlarında belirtilmemektedir. Karar 731 (21 Ocak 1992) “Libya Hükümetinden,” Pan Am 103 ve bir Fransız havayolu uçağına yapılan saldırılarla ilgili olarak “yasal prosedürle bağlantılı” taleplere “derhal tam ve etkili bir yanıt vermesini ısrarla ister” demektedir. Karar 748 ise (31 Mart 1992) “Libya Hükümetinin daha fazla gecikmeksizin hemen” Karar 731’in taleplerine “uyması gerektiğine” ve terörizmden vazgeçmesine “karar verir.” Libya’nın bunu yapmaması halinde, yaptırımlar için çağrı yapılacaktır. Karar 731, ABD/İngiltere’nin, Libya’nın “suçlanan herkesi yargılama için teslim etmesi” gerektiği şeklindeki açıklamasına yanıt olarak kabul edilmiştir ve ayrıntılara yer vermez.

O dönemde basında çıkan haberler de benzer biçimde doğru değildir. Böylece New York Times, ABD’nin Libya’nın şüphelileri bağımsız bir ülkeye iade etmesi teklifini geri çevirdiğini bildirirken, şu sözcükleri vurgulamıştı: “Libya yine BM’nin talimatından kaçmaya çalışıyor.” Washington Post da Libya’nın teklifini dikkate almamış ve “Güvenlik Konseyi’nin, şüphelilerin ABD veya İngiliz mahkemelerinde yargılanması gerektiğini savunduğunu” bildirmişti. Kuşkusuz Washington meselelerin bu şekilde görülmesini tercih etmektedir. Doğru bir değerlendirme, Fletcher School’dan uluslararası hukuk uzmanı Alfred Rubin tarafından 1992’deki bir görüş yazısında yapıldı (Christian Science Monitor). Rubin, Güvenlik Konseyi kararının ABD ve İngiltere’ye iadeden söz etmediğini belirtiyordu. Rubin’e göre karar metni “aktarıldığı şekliyle ABD, İngiltere ve Fransa’nın istediklerinden o kadar ayrı düşmektedir ki, Amerika’nın diplomatik bir zaferinden ve BM’nin Libya üzerindeki baskılarından söz eden mevcut beyanlar ve basındaki değerlendirmeler anlaşılmaz görünmektedir.” Maalesef, basının konuyu ele alışı bütünüyle ve haddinden fazla sıradandır.

BM hukuku uzmanı İngiliz Marc Weiler, New York Times’da bir köşe yazısında, Rubin’le aynı görüşü paylaşıyordu. ABD’nin uluslararası hukukun açık gerekliliklerine uyması ve Libya’nın yargılamanın Dünya Mahkemesi’nde yapılması önerisini kabul etmesi gerekiyordu. Weiler, sorunu Dünya Mahkemesi’ne götürmeyi “doğrudan reddettikleri” için ABD/İngiltere’yi mahkum ediyor ve Libya’nın ABD/İngiltere’nin talebine verdiği yanıtın “kesinlikle uluslararası hukukun emrettiği şekilde” olduğunu yazıyordu. Rubin ve Weiler aynı zamanda başka açık sorular da sorarlar: Yeni Zelanda, Auckland limanında Rainbow Warrior gemisini bombalayan (Fransız hükümetine bağlı) teröristlerin iade edilmesi için çaba göstermektedir. Yeni Zelanda, bu çabalarına son vermesi için kendisini zorlayan güçlü Fransız baskısına direnirse ne olur? Ya da İran, Vincennes kruvazörü kaptanının kendisine iade edilmesini isterse?

Dünya Mahkemesi şimdi Rubin ve Weiler’la aynı sonuçlara ulaşmıştır.

“Haydut devlet” nitelemeleri, ABD-Irak arasındaki düşmanlığın sona ermesinden hemen sonra, Mart 1991’da Irak’taki ayaklanmalara karşı Washington’un gösterdiği tepkiyle daha bir açıklık kazanmaktadır. Dışişleri Bakanlığı resmi olarak, Irak demokratik muhalefetiyle herhangi bir ilişkisi içinde olduğunu bir kez daha reddetti. Körfez Savaşı’ndan önce olduğu gibi, Irak demokratik muhalefetine önde gelen ABD medyasında hemen hiç yer verilmedi. Dışişleri Bakanlığı sözcüsü Richard Boucher “Bu sıralar onlarla politik görüşmeler yapmamızın politikamız açısından uygun olmayacağını” belirtti. “Bu sıralar” 14 Mart 1991’tir, yani ayaklanan subaylara ele geçirilen Irak silahlarına ulaşma izni bile vermeyen general Schwartzkopf’un gözleri önünde, Saddam’ın güney muhalefetinin çoğunluğunu ortadan kaldırdığı tarihtir. Beklenmedik kamuoyu tepkisinin baskısı olmasaydı, Washington kısa süre sonra ayaklanan ve aynı muameleye maruz kalan Kürtlere muhtemelen gönülsüz destek bile sağlamazdı.

Iraklı muhalefet liderleri mesajı aldılar. Londra merkezli Irak Demokratik Reform Hareketi’nin Başkanı Leith Kuba ABD’nin, “rejim değişikliğinin içerden, halihazırda iktidarda olanlardan gelmesi gerektiğinde” ısrar ederek, askeri bir diktatörlüğü desteklediğini öne sürdü. Irak Ulusal Kongresinin başkanı, Londra’da yaşayan banker Ahmet Çelebi “Irak’ın içişlerine karışmama bahanesiyle ABD, daha sonra uygun bir subay tarafından devrileceği umuduyla Saddam’ın ayaklananları katletmesini seyrediyor” dedi. ABD’nin “istikrarı korumak için diktatörlükleri destekleme” politikasında kökleşmiş olan bir tutum.

Yönetimin akıl yürütmesi, New York Times’ın baş diplomasi muhabiri Thomas Friedman tarafından ana hatlarıyla ortaya konmuştur. Bir halk ayaklanmasına karşı çıkarken, Washington askeri bir darbenin Saddam’ı devirebileceğini umut etmişti ve “sonra Washington en çok işine yarayan durumu sağlamış olacaktı: Saddam Hüseyin’siz demir yumruklu bir Irak cuntası.” Saddam’ın “demir yumruğunun, (Washington bir yana) Amerika’nın müttefikleri Türkiye ve Suudi Arabistan’i hoşnut edecek şekilde Irak’ı bir arada tuttuğu” günlere geri dönülmesi. İki yıl sonra, Friedman gerçekliği bir kez daha yararlı bir şekilde tanırken şu gözlemde bulundu: “Demir yumruklu Bay Hüseyin’in Irak’ın bir arada tutulmasında işe yarar bir rol oynaması” ve “istikrarı” koruması, “her zaman Amerika’nın benimsediği bir politika olmuştur.” Washington’un demokrasi yerine, görmezden gelinen Irak demokratik muhalefetinin onaylamadığı diktatörlük tercihini değiştirdiğine inanmak için pek az neden vardır -bu noktada kuşkusuz farklı bir demir yumruğu tercih etse de. Eğer başka bir demir yumruk yoksa, istikrarı Saddam’ın koruması gerekecektir.

“Haydut devlet” kavramı büyük ölçüde nüans içermektedir. Böylelikle Küba uluslararası terörizmle ilişkisi olduğu iddia edildiği için önde gelen bir “haydut devlet” olarak nitelendirilir. Ama yaklaşık 40 yıldır Küba’ya karşı terörist saldırılar gerçekleştirmesine karşın, ABD bu kategoriye girmemektedir. Ulusal basında yer almayan (Avrupa’da yer verilmiştir) Miami Herald’ın araştırma niteliğindeki önemli bir haberine göre, bu saldırılar bariz biçimde geçen yaz boyunca sürmüştür. Küba, Angola’da ABD’nin desteklediği Güney Afrika saldırılarına karşı, askeri güçleriyle hükümeti desteklediğinde bir “haydut devletti”. Güney Afrika ise, tersine, ne o zaman, ne de BM komisyonuna göre komşu ülkelerde (geniş ABD/İngiltere desteğiyle) 600 milyar dolar zarara ve 1.5 milyon ölüme neden olduğu Reagan’lı yıllar boyunca bir haydut devlet değildi -ülke içindeki bazı olayları bir yana bırakalım. Benzer bir muafiyet, Endonezya ve başka çok sayıda ülke için de geçerlidir.

Kriterler oldukça açıktır: Bir “haydut devlet” basitçe suçlu bir devlet değil, fakat kudretlinin emirlerine karşı koyan devlettir. Kudretliler ise tabii ki muafiyetten yararlanırlar.

“TARTIŞMA” ÜZERİNE DAHA FAZLA SÖYLENECEKLER

Saddam’ın suçlu olduğu kuşku götürmez biçimde doğrudur. Öyle sanıyorum ki, ABD ve İngiltere’nin ve egemen doktiriner kurumların, sonunda ABD/İngiltere’nin kitle katliamcısına desteğini “vaktinden önce” mahkum edenlerin safına katılmasından memnuniyet duyulması gerekir. Saddam’ın menziline giren herkese karşı bir tehdit oluşturduğu da doğrudur. Başkalarından gelen tehditlerle karşılaştırıldığında, Ağustos 1990’dan itibaren içine girdikleri (müphem) dönüşümden sonra ABD ve İngiltere dışında, bu konuda fazla bir sözbirliği yoktur. ABD ve İngiltere’nin 1998’deki güç kullanma planı, Saddam’ın bölgeye karşı tehdit oluşturmasıyla haklı gösteriliyordu. Ancak, bölge halkının, hükümetleri muhalefette birleştirme derecesinde şiddetle kendi kurtuluşuna karşı çıktığı olgusunu gizlemenin imkanı yoktu.

Bahreyn, ABD/İngiltere güçlerinin topraklarındaki üsleri kullanmasına izin vermeyi reddetti. Birleşik Arap Emirlikleri Başkanı, ABD’nin askeri eylem tehditlerini “kötü ve tiksindirici” olarak tanımladı ve Irak’ın komşularına karşı bir tehdit oluşturmadığını açıkladı. Suudi Arabistan Savunma Bakanı Prens Sultan daha öncede, “bir halk ve bir ulus olarak, Irak’a saldırılmasını onaylamayacaklarını ve karşı olduklarını” söylemişti. Bu, Washington’un Suudi üslerini kullanma talebinde bulunmaktan kaçınmasına neden oldu. Annan’ın diplomatik girişiminden sonra, uzun süredir görevde bulunan Suudi Arabistan Dışişleri Bakanı Prens Suud El Faysal, Suudi hava üslerinin her türlü kullanımının “bir ABD meselesi değil, bir BM meselesi olması gerektiğini” bir kez daha belirtti.

Mısır’ın yarı-resmi gazetesi El Ahram’daki bir başyazı Washington’un pozisyonunu “dayatıcı, saldırgan, akılsızca ve gereksiz yere yaptırımlara ve aşağılanmaya maruz bırakılan Iraklıların yaşamlarını önemsemeyen” şeklinde tanımladı ve ABD’nin “Irak’a karşı” planlanmış “saldırısını” kınadı. Ürdün parlamentosu “Irak toprağına karşı her türlü saldırıyı ve Irak halkına gelebilecek her türlü zararı” mahkum etti. Ürdün ordusu iki gün süren Irak yanlısı bir ayaklanmadan sonra Maan şehrinin giriş ve çıkışlarını kapatmak zorunda kaldı. Kuveyt Üniversitesi’ndeki bir politika bilimi profesörü “Saddam’ın”, “Yeni Dünya Düzeni” ve Washington’un İsrail’in çıkarlarını savunmasından duyulan hayal kırıklığını dile getirerek, “Arap dünyasında sessizlerin sesini temsil etmeye başladığı” uyarısında bulundu.

Kuveyt’te bile basın, ABD’nin pozisyonuna verilen desteğin en iyi ihtimalle “gönülsüz” olduğunu ve “ABD’nin gerekçeleri hakkında sinik” bir tavrı temsil ettiğini teslim etti. Boston Globe muhabiri Charles Sennott “Irak’a karşı Amerikan savaş davullarının sesi yükseldikçe, Kahire’nin kaynayan gecekondularından Arap Yarımadası’nın ışıldayan başkentlerine kadar, Arap dünyasının sokaklarında seslerin öfkeyle yükselmekte olduğunu” bildirdi.

Daha önceki kalıp kırılarak, egemen medyada Irak demokratik muhalefetine biraz daha yer verilmeye başlandı. New York Times’la yaptığı bir telefon mülakatında, Ahmet Çelebi haftalar önce Lonrda’da ayrıntılı biçimde aktarılan pozisyonunu tekrarladı: “Saddam’ı devirmek için politik bir plan olmaksızın, askeri saldırıların” binlerce Iraklıyı öldüreceği, belki Saddam’ı kitle imha silahlarıyla daha da güçlenmiş hale getireceği ve gerçekte 1991 bombardımanına göre daha fazla silah ve üretim tesisini yok eden “UNSCOM’u [BM denetçileri] kovması için ona bir bahane” sağlayacağı için “zarar verici” olduğunu öne sürdü. Çelebiye göre, ABD/İngiltere planları “olabilecek her şeyden daha kötü” bir duruma yol açacaktır. Çeşitli gruplardan muhalefet liderleriyle yapılan mülakatlar, Saddam’ı devirmek üzere bir ayaklanmanın temelini hazırlamayan askeri eyleme karşı çıkılmasında “neredeyse bir fikir birliği” olduğunu ortaya koydu. Çelebi bir parlamento komitesi önünde konuşurken, Saddam’ı devirmek için “bir strateji olmaksızın Irak’a saldırmanın ahlaki bakımdan savunulamaz” olduğu görüşünü dile getirdi.

Londra’da, muhalefet alternatif bir programın ana hatlarını da ortaya koydu: (1) Saddam’ın bir savaş suçlusu ilan edilmesi; (2) muhalefet tarafından oluşturulan geçici bir Irak hükümetinin tanınması; (3) Irak’ın yurtdışında bloke edilmiş yüz milyonlarca dolarlık varlıklarının serbest bırakılması; Saddam’ın kuvvetlerinin “uçuşa yasak bir bölgeyle” sınırlandırılması ya da “uçuşa yasak bölgenin” bütün ülkeyi kapsayacak şekilde genişletilmesi. Çelebi, Senato Silahlı Hizmetler Komitesine ABD’nin, “Saddam’ın iktidardan uzaklaştırılması için Irak halkına yardım etmesi gerektiğini” söyledi. Reuters’in bildirdiğine göre, Çelebi diğer muhalefet liderleriyle birlikte “suikasta, örtülü ABD operasyonlarına veya ABD kara birliklerine karşı çıkarak”, bunun yerine “bir halk ayaklanması” çağrısında bulundu. Benzer öneriler zaman zaman ABD’de de ortaya kondu. Washington muhalefet gruplarını desteklemek için çaba gösterdiğini iddia etti, ama bu grupların kendi yorumları farklıdır. İngiltere’de yayınlanan Çelebi’nin görüşü yıllar öncesiyle büyük benzerlik taşımaktadır: “Herkes Saddam’ın köşeye sıkıştırıldığını söylüyor, ama politik değişim düşüncesini desteklemeyi reddederek köşeye sıkışmış olanlar Amerikalılar ve İngilizlerdir.”

Bölgesel muhalefete, hesaba katılması gereken bir faktör olarak değil, kurtulunması gereken bir sorun olarak bakıldı -uluslararası hukuka bakıldığı gibi. Aynı şey, planlanan bombardımanların zaten sefalet içinde acı çeken halk üzerinde bir “felaket” etkisi yaratabileceğini ve en azından bazı düzelmeler sağlamış olan insani operasyonları sona erdirebileceğini söyleyen üst düzey BM ve diğer uluslararası yardım görevlilerinin uyarıları için de geçerliydi. Önemli olan, 1991’de bombalar ve füzeler düşerken Yeni Dünya Düzenini ilan eden Başkan Bush’un zafer edasıyla açıkladığı gibi “Ne İstersek O Olur” ilkesini yerleştirmektir.

Kofi Annan Bağdat’a gitmek üzere hazırlanırken, British Middle East muhabiri David Gardner “Amarika’nın başlıca Körfez müttefikinden destek aramak için yakında Riyad’a yaptığı ziyaretlerde… Madeleine Albright’ın karşılaştığı muamelenin aksine”, “Tahran’da hala önemli bir şahsiyet olan” eski İran başkanı Rafsancani’nin “Suudi Arabistan’da sağlığı kötüleşen Kral Fahd tarafından huzura kabul edildiğini” yazdı. Rafsancani’nin on günlük ziyareti 2 Mart’ta bittiğinde, Dışişleri Bakanı Prens Suud ziyareti “ilişkileri geliştirmek yönünde doğru yönde atılmış bir adım” olarak tanımladı. Prens Suud, “Ortadoğu’daki en büyük istikrarsızlaştırıcı unsurun ve bölgedeki diğer bütün sorunların nedeninin” İsrail’in Filistinlilere karşı politikası ve ABD’nin bunu desteklemesi olduğunu tekrarladı. İsrail/ABD politikası, Suudi Arabistan’ın büyük korku duyduğu halk güçlerini harekete geçirebilirdi. Öte yandan bu politika, “büyük Kudüs’ü”, neredeyse İsrail’in elinde tutacağı Ürdün Vadisi’ne kadar genişletme niyetini taşıyordu. Bu niyetin bir sonucu olarak, ABD/İsrail programı şimdiden Doğu Kudüs’teki Mescid-i Aksa’yı fiili olarak ilhak etmişti ve bu durum, İslami kutsal mekanların “koruyucusu” olarak Suudi Arabistan’ın meşruiyetini zayıflatabilirdi. Kısa süre önce Arap devletleri, Clinton ve Peres’in “Yeni Ortadoğu” projesinin ilerletilmesinin amaçlandığı ABD sponsorluğunda Katar’da düzenlenen bir ekonomi zirvesini boykot ettiler. Bunun yerine Aralık’ta, Irak’ın da katıldığı Tahran’daki bir İslam konferansında bir araya geldiler.

Bunlar hatırı sayılır ölçüde önemli eğilimlerdir ve ABD’nin bölgedeki politikasını harekete geçiren arka plandaki kaygılarla ilgilidirler. Bu kaygılar, II. Dünya Savaşı’ndan bu yana, ABD’nin dünyanın başlıca enerji rezervlerini kontrol etmekteki kararlılığıdır. Birçok kişinin gözlemlediği gibi Arap dünyasında, 1996’da resmileşen ve şimdi büyük ölçüde güçlenmiş bulunan uzun süreli İsrail-Türkiye ittifakına karşı giderek büyüyen bir korku ve kızgınlık vardır. Nixon’ın Savunma Bakanı’nın ifade ettiği gibi, bölgeyi “yerel polislerle” kontrol etmek yıllardır ABD stratejisinin bir bileşeni olmuştur. İran’ın ABD egemenliğinin yerine geçirmek üzere, bölgesel güvenlik düzenlemelerini savunması açıkça büyüyen bir takdir toplamaktadır. İlişkili bir sorun, Orta Asya petrolünü zengin ülkelere ulaştırmak için boru hatları üzerinde yoğunlaşan ihtilaftır ve doğal çıkış kapılarından birisi İran üzerindendir.

Ve ABD enerji şirketleri yabancı rakiplerin -şimdi bunlara Çin ve Rusya da dahildir- Suudi Arabistan’dan sonra ikinci sırada yer alan Irak petrol rezervlerine ya da İran’ın gaz, petrol ve diğer kaynaklarına ayrıcalıklı şekilde erişme imkanı kazanmalarından memnun olmayacaktır.

Şu an için, Clinton’ın planlayıcıları imal ettikleri “kutudan” geçici olarak kurtulmuş oldukları için rahatlamış olabilirler. Ancak bu “kutu” onlara Irak’ı bombalamaktan başka seçenek bırakmadı ve Irak’ın bombalanması temsil ettikleri çıkarlara bile zarar verebilirdi. Soluklanma dönemi geçicidir. Bu, savaşçı devletlerin yurttaşlarına, çok uzun olmayan bir gelecekte büyük bir farklılık yaratabilecek bir bilinç ve sorumluluk değişikliği gerçekleştirme fırsatı sunmaktadır.

Chomsky sayfası ►