NOAM CHOMSKY’NİN POWERS AND PROSPECTS KİTABININ FRANSIZCA BASKISINA ÖNSÖZ

Michael ALBERT

Entelektüelin sözlük anlamı şöyledir: “Zihinsel iş yapan insan”. Modern toplumlarda, insanların bir kısmı meslekleri icabı entelektüel olarak tanımlanır, diğerleri ise entelektüel olarak tanımlanmaz (bu noktayı daha sonra ele alacağız). Entelektüellerin, o yüksek maaşlarını almak üzere yaptıkları iş, genellikle “zihinsel iştir”. Bu, kayda değer ölçüde eğitim gerektirir ve fazla miktarda bilgi kullanır. Bir entelektüele, kendisinin çalışma koşullarını belli bir dereceye kadar kontrol etme imkanı sağladığı gibi sık sık başkalarının iş koşullarını da belli bir dereceye kadar kontrol etme imkanı sağlar. Çoğunlukla, seçenekler üzerinde kurduğu nispi tekel yolu ile, bilgiyi başka şeylerle değiş tokuş eder. Seçenekleri ise şunlardır: Bilgiyi manipüle etmek, bilgiyi küçük paylar halinde dağıtmak, bilgiyi kullanmak, bilgiyi genişletmek ve bilgiyi korumak. Chomsky bir entelektüeldir; çünkü en yüksek seviyede bir üniversite profesörüdür. Diğerleri ise başka meslekler dolayısıyla entelektüeldir. Bir entelektüelin topluma karşı sorumluluğu nedir?

Powers and Prospects’in Fransızca baskısının, kayda değer oranda bir bölümü, Chomsky’e sıklıkla sorulan bu soru etrafında döner. Chomsky genellikle bu soruya, bir entelektüel, hakikati “doğru kitleye, kendileri için önem arz eden şeyler hakkında” ve “yapabileceği en iyi biçimde” söylemelidir şeklinde cevap verir. “Yazarın ahlaki bir fail olarak sorumluluğunu”, “insani önem taşıyan sorunlarla ilgili gerçekleri bu konuda bir şeyler yapabilecek olan kitlelerin gündemine taşımaya çalışmak” şeklinde ele alır.

Chomsky’nin eylemleri, önermesini örneklemektedir. Tekrar tekrar, olayları, kurumları ve ilişkileri incelemiş ve (a) hangisinin, çok sayıda insanı etkilediğini, (b) hangisinin üzerinde harekete geçmiş bir halk kitlesi tarafından baskı kurulabileceğini ve (c) hangisinin değişimi hak ettiğini ayırt etmeye çalışmıştır. Bundan sonra, bu değerli konular aktivisit okuyucuların müdahalesini sağlayacak şekilde tamamen ortaya konuluncaya kadar, hiç durmadan yazmıştır. Bu kitap da aynı modeli izler.

Akla iki soru geliyor. İlki, neden canlarını sıksınlar? Bu, bir entelektüelin veya herhangi birinin, modern dünyamızda hiçbir şey için olmasa bile kendi gelişimi için neden harekete geçmesi gerektiğidir. İkincisi, Chomsky’nin otuz yıl önce başlayan ve günümüze kadar azalmadan devam eden tercihleri ile bugünün sorumlu entelektüellerinin yüzleştikleri seçimler arasındaki fark nedir? Bu iki soruya kısa cevaplar verdikten sonra, nihayetinde neden entelektüellerin ve entelektüel olmayanların var olduğu konusuna geri döneceğim.

Neden Canlarını Sıksınlar?

Varsayımsal bir tanrının, biz insanların birbirimize yaptıklarımızdan bıktığını ve 1 Ocak 2000’den itibaren “özgür dünyanın” herhangi bir yerinde doğal olmayan yollarla yaratılmış bütün cesetlerin çürümesinin durmasına karar verdiğini farz edelim. Yiyecek veya ilaç yokluğundan ölenler, asılanlar veya boğularak idam edilenler, vurularak veya dövülerek öldürülenler, tecavüz edilerek ya da bombalanarak öldürülenler; haksızca ve insafsızca öldürülen her kim varsa, bir ceset olarak, çürümeden kalacak. Kalıcı cesetler bundan sonra A.B.D.’nin (veya Fransa’nın) bir ucundan diğer ucuna, eyalet eyalet, hiç durmadan, monotonca dolaşan ruhani bir trene bağlı cam-duvarlı bir sığır vagonunun içerisine otomatik olarak girecekler.

Cesetler teker teker vagonlara yüklenecekler ve her bin ceset vagona tıka basa doluştuktan sonra yeni bir vagon yanaşacak ve o da dolmaya başlayacak. Ölüm treni, her ceset saydam duvarlarının arkasından görünecek şekilde, her dakika 200 yeni ceset eklenerek ve her beş dakikada yeni bir vagon bağlanarak, gündüz ve gece, hiç durmaksızın kilometrelerce yol alacak.

Ölüm treni 1 Ocak 2001 itibariyle, ilk doğum gününde, 2.000 milden daha büyük bir uzunluğa sahip olacaktır. Saatte 20 mil hızla hareket ederse, herhangi bir kavşağı alışı yaklaşık beş gün sürecektir. 2010 yılı itibariyle, kurumlarda ve davranışta çarpıcı bir değişiklik olmayacağı varsayılırsa, tren New York-San Francisco arasını yaklaşık yedi kez saracaktır. Son vagonun Özgürlük Heykeli’ni geçmesi, lokomotif buradan geçtikten ancak altı hafta kadar sonra gerçekleşecektir. Tanrı hala, zavallı ve hırslı insanlığın mesajı ne zaman alacağını merak ediyor olacak.

Eğer ekolojistler, bu gezegenin tek bir süper-organizma olduğu noktasında haklılarsa; kirliliğin, zehirli atıkların ve diğer insan yaratımı çöplerin bu organizmaya saldıran en ölümcül virus olduğu noktasında yanılıyorlar. Ölüm treni daha beterdir.

Üzerindeki 50.000 isimle Washington’daki Vietnam Savaşı Abidesi’nden ve ondan 100 kat daha fazla insanın öldüğü Hindiçin’den yayılan acıyı düşünün. O abidenin üzerinde sıralanmış fuzuli ölümlerden yayılan kaybedilmiş fırsatları, kaybedilmiş aşkları ve olumsuz etkilerin oluşturduğu ağı hayal edin. Şimdiyse bir kıyıdan diğerine ve ileriye ve geriye doğru, ileriye ve geriye doğru uzanan ölüm trenini düşünün. Yalnızca trende olanlar üzerindeki etkisini değil, o cesetlerin herhangi birinin sevdiği veya sevecek olduğu, bakıp büyüttüğü veya büyütecek olduğu, öğrettiği veya öğretecek olduğu insanlar üzerindeki etkisini de göz önüne alın.

Ölüm trenini kim sürüyor? Organlarını yiyecek için satarak, ailelerini yaşatmak için bebeklerini satarak ve kayıplardan ve açlıktan cefa çekerek yaşayan “Üçüncü Dünya’nın” vatandaşları. Onlar, Brezilya’da, Endonezya’da, El Salvador’da, New York’ta ve hatta Paris’te yaşıyorlar. Ölüm trenine doğru gidiyorlar. Her gün. Milyonlarcası.

Bu abartılı mı? Endüstrileşmiş uluslar tarafından neredeyse sıfır maliyetle karşılanabilecek temel tıbbi yardımın eksikliği yüzünden, ekonomisi Exxon ve Amerika Bankası tarafından yağmalanan ülkelerde yılda milyonlarca insan ölürken, bunu toplu kıyımdan başka ne şekilde adlandırabilirsiniz? Şişmiş, hastalıklı, açlıktan ölen, bakteriler tarafından yenilen vücutlar, en az ölüm mangaları tarafından mermiyle kalbura çevrilip nehirlere fırlatılan cesetler kadar katliam kurbanıdırlar. İlaçtan mahrum etmek ve kaynakları çalmak, işkence etmek ve tetik çekmekten daha az suç içeren bir durum değildir.

Evrim insanlara algılama, düşünme, hissetme, hayal etme yetisi vermiştir. Bir kriz zamanında, eğer harekete geçersek, tüm treninin gece gündüz sürekli dolaştığını görmeye başlarız. Bu gerçekleştiği zaman bu konuda ne yaparız? Sinirlenir miyiz? İnsanlığın iyiliğine inanmaz hale mi geliriz? Istırap mı duyarız? Ağlar mıyız? Mahşer gününün hayalini mi kurarız? Adalet hayali mi kurarız? Bildiri mi dağıtırız?

Bu gaddar treni görmeye başladıktan sonra nasıl bir tepki göstereceğiz? Bir tarafım diyor ki, bu suçlar o kadar büyük boyutlarda, o kadar insanlık dışı ki failler ölmeyi hak ediyor. Katiller için minicik bir ölüm treni olsun ve geri kalan herkes için var olan o büyük ölüm treni artık yok olsun. Bir milyon göze karşılık tek bir göz. Başka hangi seçenek daha mantıklı olabilir ki? Ama tabii ki dünya bu şekilde işlemiyor. Emirler verenler, gücü elinde tutanlar, başkalarının yiyeceğini alıkoyanlar, başkalarına acınacak derecede az ücret verenler, hatta o lanet olası treni sürenler insanlardır; ama bu insanları bu biçime sokan baskıları üreten kurumlardır. Kurumsal bir kanser, hastayı tükettiğinde, hangi cerrah tüm kanserli hücreleri kesip atabilir? Baskının ağırlığı, hiç kaldırılamayacak kadar büyük mü?

İlkin, ülkemizin, saydam sığır vagonlarının duvarlarının arkasına istif edilmiş cesetlere karşı duyduğu sorumluluğa uygun davranmak; yazmayı ve bildiri dağıtmayı ya da olayları araştırmayı ve bir meslektaşımızla barış için tartışmayı ya da bir yakınımızı vergi ödemek konusunda iki kere düşünmeye zorlamayı veya bir gösteriye gitmeyi ya da bir oturma eylemine katılmayı veya bir sivil itaatsizlik eylemi gerçekleştirmeyi ya da muhalif bir kurum inşa etmeyi, hatta ulusal bir greve katılmayı önemsizmiş gibi gösterebilir. Ama gerçek şu ki; eğer bizim davranışlarımızdan sıkılmış varsayımsal tanrı “özgür dünyanın” cesetlerini, ölüm trenlerinde ana caddelerimiz boyunca gezdirecek olursa, yapmamızı isteyeceği eylemler tam da bunlar olacaktır. Bunlar, vurgunculuğun ve tahakkümün maliyetini, bu tür davranışları besleyen kurumların çatırdamasına yol açacak derecede arttıracak, bir bilinçli kamuoyu protestoları seline doğru evrilecek eylemlerdir.

Gerçek şudur: “Kaybedersin, kaybedersin, kaybedersin ve sonra kazanırsın.” Her kayıp, kurumları dönüştürmeye götüren sürecin bir parçasıdır. Öyle ki, bu sürecin sonunda “İyi Almanlar” ya da “İyi Amerikalılar” ya da “İyi Fransızlar” veya yakılmış Yahudiler veya boynu vurulmuş köylüler olmayacaktır.

Savaş ve her türlü -ekonomik, cinsel, kültürel, politik- haksızlık, insanlığa karşı işlenmiş korkunç suçlardır. Ölüm treni -yoksulluk, hastalık, açlık, ölüm mangaları ve terör- temel kurumlardan kaynaklanmaktadır. Bu kurumlar bizim hedefimiz olmalı.

Öyleyse neden, “insani önem taşıyan sorunlarla ilgili gerçekleri bu konuda bir şeyler yapabilecek kitlelerin gündemine taşımaya” uğraşmakla canlarını sıksınlar? Çünkü sadece, bilgiye dayalı, örgütlü, militan muhalefet dünyayı değiştirebilir ve “insani önem taşıyan sorunlarla ilgili gerçekleri bu konuda bir şeyler yapabilecek kitlelerin gündemine taşıyan” insanlar, eğer bu yolda çok çalışırlarsa, ihtiyaç duyulan çabaya kendilerince katkıda bulunabilirler.

İlave Öncelikler?

Chomsky bir entelektüel olarak, sahip olduğu toplumsal sorumluluğu görünür şekilde yerine getirmeye başladığında, dünya şu an olduğundan oldukça farklı bir yerdi. 1960’ların ortasında, kendi kişisel beceri ve eğilimleri göz önüne alındığında, başarıyla üstlenebileceği en öncelikli görev, Vietnam Savaşı’nın etkilerini ve sistemik nedenlerini ifşa etmek ve sonrasında da Orta Amerika’daki ABD politikası, Körfez Savaşı, sermayenin emek üzerindeki savaşı, NAFTA^[1], MAI^[2] ve benzeri konuları da içeren başka çeşitli olaylar hakkında da aynı şeyi yapmak oldu. Otuz yıl önce, sistemik problemlerin köklerini ifşa etmek -hatta problemlerin sırf kişisel olmadığını, daha çok sistemik olduğunu izah etmek bile- kitleleri sarstı, kızdırdı, canlandırdı ve harekete geçirdi. Baskının nedenlerini açıklama işi, baskıları ortadan kaldırmak için hala zaruri olsa da, artık tek başına on yıllar önce olduğu kadar etkili değildir. Zaman değişiyor. Günümüzde insanlar genel olarak, toplumun korkunç derecede kusurlu olduğunu ve bu ızdırabın sistemik olduğunu biliyorlar. Yoksulluğu, tek başına bir toplumsal sorun olarak adlandırmak kimseyi harekete geçirmiyor. Yalnızca rahatsızlıklara dikkat çekmek değişim arzusunu alevlendirmiyor. İnsanlar neyin yanlış olduğunun tanımlanması ile neden ve nasıl yanlış olduğunun açıklanmasının yanı sıra, arzu edilecek olumlu şeylere de ihtiyaç duyarlar. Ve, amaçlarına nasıl ulaşacaklarına dair tartışmalara ve bu konuda biraz açıklığa gereksinmeleri vardır. Vizyon ve strateji, zamanımızın bir kısmını işgal etmeli.

Böylece, günümüzde sorumluluk sahibi ve toplumsal olarak etkin bir entelektüel olarak Chomsky’ye öykünmek, ancak Chomsky’nin yapmış olduğu şeylerin bir kısmını yapmak anlamına gelir. Bir grup olarak toplumsal entelektüellerin hepsi, sadece korkunç gerçekleri açıklıyor olamaz. Sistemin dehşetine ve gücüne böylesine büyük bir vurgu sadece sinizmi besleyecektir. Bunun yerine, bir grup olarak, bütün odaklanma çok büyük ölçüde neyin yanlış olduğu ve neden yanlış olduğundan, yükselen bir eğilimle ne istediğimize ve buna ulaşmak için en etkin şekilde nasıl mücadele edebileceğimize doğru kaymalıdır. Bu, Chomsky’nin kendi tavsiyesinin – “İnsani önem taşıyan sorunlarla ilgili gerçekleri bu konuda bir şeyler yapabilecek kitlelerin gündemine taşı” – gerçekten daha ileri noktada uygulanmasıdır. Şöyle ekleyebiliriz: Çoktan duyulmuş gerçekleri aşırı derecede sık tekrarlama ve sadece onlardan bahsetme. Bunun yerine, aktivizmin harekete geçmesi için gerekli olan bilincin eksik kısımlarını sorgula ve ihtiyaç duyulan başka projelerin altını oymadan geçmiş ve bugünün sorunlarının sürekli analizini de içecek şekilde bu eksik kısmı tamamlamaya çalış.

Bu nedenle, karşı karşıya olduğumuz tercih, ya halihazırdaki gerçekliği analiz etmek ya da vizyon önermek değildir; söz konusu olan, hem halihazırdaki gerçekliği analiz etmek hem de vizyon ve strateji önermek için yazmaya, araştırma yapmaya ve eğitmeye vakti olanların kolektif çabasının toplamıdır. Herhangi bir birey bunu yapabilir veya yapmayabilir; ama toplumsal olarak sorumlu entelektüeller bütünü, bu görevlerin hepsini yerine getirmek zorundadır. Her bir veçhe -açığa çıkarma, tanımlama, çözümleme, vizyon ve strateji- en yüksek derecede açıklığa ve etkiye sahip olabilmek için, artık şimdi veçhelere de ihtiyaç duyuyor.

İnsani Kurtuluş Olarak Sınıf İntiharı

Başa dönecek olursak: Sonuçta neden entelektüeller var? Neden bazı insanlar ekonomik sorumlulukları olarak çoğunlukla zihinsel ve güçlendirici görevler yaparken diğerleri çoğunlukla rutin, güçsüzleştirici ve genellikle tehlikeli ya da farklı durumlarda güçten düşürücü görevler yapıyorlar? İşte bir ipucu… Cevap, tanrı böyle yarattığı veya bunların birer yasa ya da tabiat kanunu olduğu için değil. Cevap, bunun aksine, bizim değiştirebileceğimiz kurumların, bazılarına güçlendirici ve yüksek kalitede işler üzerinde nispi bir tekel sağlarken, diğerlerine güçsüzleştirici ve düşük kaliteli işler üzerinde bir tekel sağlayarak görevleri ölçüsüz oranlarda eşitsiz bir şekilde bölmesidir.

Modern kapitalist ekonomilerde yalnızca kapitalistler ve işçiler yoktur. Sınıf, sadece farklı mülkiyet ilişkilerinin - bazılarının sermaye sahibi olması, diğerlerinin de kapitalistler tarafından çalıştırılması ve kendi enerjilerinden başka hiçbir şeyleri olmaması- bir fonksiyonu değildir. Bunun yerine, sermaye ve emek arasında benim koordinatörler diye adlandırdığım insanlar vardır. Koordinatörler, ekonomik sistemdeki konumları sayesinde, bilgi üzerinde; ve kendilerinin ve genellikle de diğer insanların gündelik ekonomik hayatlarına ilişkin güç kaldıraçları üzerinde nispi bir tekele sahip olan kişilerdir. İşte entelektüelleri ayrı bir toplumsal grup olarak, koordinatörlerin oluşturduğu bu üçüncü sınıfta buluruz. Tekelleri altına aldıkları, düşünme eylemi değil (doğrusu, düşünmemeleri gereken şeyler hakkında düşünecekleri korkusuyla hareket ettikleri için düşünmenin unsurlarını sık sık unuturlar); etkin düşünce için gerekli olan asli bilgilerin çoğu ve düşünceleri gerçeklere dönüştüren karar alma kaldıraçlarına erişimdir. Bu koordinatörlere onlardan, emin olun ki, çok şey isteyen bir sorumluluk daha yükler – ama en azından, neredeyse imkansız olanı neden talep etmeyelim?

1968 Mayıs’ını hatırlayın. Bana öyle geliyor ki, bu tecrübeden çıkarılacak temel ders şudur: Entelektüeller kendi konumlarını iyileştirmek için kapitalist kıçı yalayarak işçi sınıfını engellememeli ve sınırlamamalılar. Bunun yanı sıra, işçi sınıfının üzerinde ve sermayeye karşı yöneten konumuna yükselebilmek için sermayenin, ama aynı zamanda emeğin de karşısında kendi çıkarlarının peşinden koşmamalılar. Bu nedenle, “insani önem taşıyan sorunlarla ilgili gerçekleri bu konuda bir şeyler yapabilecek kitlelerin gündemine taşı[maya]” ve sadece toplumdaki yanlışları değil ne isteyebileceğimizi ve ona nasıl ulaşacabileceğimizi göstermeye ek olarak, entelektüeller bilginin ve becerinin geniş bir tabana dağılımı için; ve iş bölümünün tekrar tanımlanması için çalışarak kendi sınıflarına ihanet etmelidirler. Öyle ki, bazıları güçlendirici koşulları tekellerine alamasın ve geri kalanlar da yukardan gelen emirleri yerine getirmek zorunda kalmasınlar.

Çeviren: Piri KAYMAKÇIOĞLU, Güven DEMİREL
Boğaziçi Üniversitesi Çeviri Kulübü